Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ): Συμπτώματα, Διάγνωση και Θεραπεία

Κατηγορία: Οι ειδικοί απαντούνΔημοσιεύθηκε στις

Τα παιδιά που εμπίπτουν στις Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) διαφέρουν τόσο στον βαθμό διαταραχής τους, όσο και στα συγκεκριμένα συμπεριφορικά τους συμτώματα. Φιλοξενήσαμε λοιπόν, τον Φώτη Παπαναστασίου, Ειδικό Παιδαγωγό - Συγγραφέα, MSc Σχολική Ψυχολογία και μιλήσαμε για τις Διαταραχές στο φάσμα του Αυτισμού, ένα θέμα που απασχολεί πολλούς γονείς. Ο κύριος Παπαναστασίου με την πολυετή εμπειρία του, μας αποσαφήνισε τα κύρια συμπτώματα, όπως αυτά εμφανίζονται στην πλειοψηφία των αυτιστικών παιδιών, την ηλικία στην οποία πραγματοποιείται η διάγνωση και τους τρόπους με τους οποίους αυτή γίνεται, τη σχέση των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος με την επιθετικότητα αλλά και την πρόγνωση κατά την ενηλικίωση. 

Αυτισμός, Φάσμα, Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή… Χρησιμοποιούνται πολλοί όροι, ποιος είναι αυτός που περιγράφει καλύτερα τη συγκεκριμένη διαταραχή; 

Όντως κατά καιρούς έχουν χρησιμοποιηθεί αρκετοί όροι για να περιγράψουν αυτή την πολύπλοκη αναπτυξιακή διαταραχή. Σύμφωνα με το DSM-V, το εγχειρίδιο διαγνωστικών κριτηρίων της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, ο πιο αποδεκτός ορισμός είναι Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ).

Μπορείτε να μας αναφέρετε τα κυριότερα συμπτώματα; Ποια είναι αυτά που μας οδηγούν στη διάγνωση του αυτισμού;

Τα παιδιά που εμπίπτουν στις ΔΑΦ διαφέρουν τόσο στον βαθμό της διαταραχής τους, όσο και στα συγκεκριμένα συμπεριφορικά τους συμπτώματα. Ωστόσο, υπάρχουν κάποια βασικά χαρακτηριστικά που η πλειοψηφία των αυτιστικών παιδιών τα εκδηλώνει σε μεγάλο ή μικρό βαθμό.                           

Τα βασικά γνωρίσματα ανά κατηγορία είναι τα εξής:

Ελλείμματα στις κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες.

Τα παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος παρουσιάζουν:

  • Κοινωνική αλληλεπίδραση με χαμηλότερη ποιότητα, ποικιλομορφία και πολυπλοκότητα από το αναμενόμενο για την ηλικία τους. 
  • Απουσία ή χαμηλή συχνότητα στη λήψη πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην έναρξη μιας αλληλεπίδρασης. 
  • Απουσία ή χαμηλή συχνότητα στην ανταπόκριση στις επικοινωνιακές προσπάθειες των άλλων (κάποιες φορές, δεν ανταποκρίνονται ούτε στο άκουσμα του ονόματός τους). 
  • Δυσκολία στην κατανόηση των κοινωνικών συνθηκών και στην εναρμόνιση της συμπεριφοράς τους με αυτές. 
  • Ελλείμματα στη μη λεκτική επικοινωνία, αφού δεν υιοθετούν την κατάλληλη προς τις κοινωνικές συνθήκες στάση του σώματος και έκφραση του προσώπου, δεν κάνουν ή δε διατηρούν τη βλεμματική επαφή,  καθώς δε χρησιμοποιούν και χειρονομίες. 
  • Και τέλος δυσκολία στο να συνάψουν και να διατηρήσουν φιλικές σχέσεις.

 Περιορισμένα και επαναληπτικά πρότυπα: συμπεριφοράς, ενδιαφερόντων, δραστηριοτήτων.

Τα αυτιστικά παιδιά παρουσιάζουν:

  • Επαναλαμβανόμενες-στερεοτυπικές αντιδράσεις στην κίνηση (π.χ. κινούν παρατεταμένα τα χέρια τους), στην ομιλία (π.χ. παράγουν ήχους και φράσεις κατ’ εξακολούθηση). 
  • Ιδιόμορφη αισθητηριακή επεξεργασία των ερεθισμάτων (π.χ. εκδηλώνουν έντονη ενόχληση από τους δυνατούς θορύβους ή από συγκεκριμένους ήχους, καταναλώνουν μόνο τροφές με συγκεκριμένη γεύση και υφή). 
  • Προσκόλληση σε συγκεκριμένες ρουτίνες, τελετουργίες και καταναγκασμούς (π.χ. ακολουθούν την ίδια διαδρομή για το σχολείο). 
  • Εκδήλωση αντίστασης στις αλλαγές (π.χ. αναστατώνονται, όταν αλλάζει το πρόγραμμα των μαθημάτων ή ο δάσκαλος στην τάξη). 
  • Καθώς και επίμονη ενασχόληση με περιορισμένο αριθμό δραστηριοτήτων ή αντικειμένων (π.χ. εκδηλώνουν υπερβολική προσκόλληση σε ορισμένα αντικείμενα και παιχνίδια).

 Γνωστικό Επίπεδο

Σε γνωστικό επίπεδο παρουσιάζουν:

  • Ελλείμματα στις δεξιότητες της Θεωρίας του Νου, τα οποία μεταξύ άλλων, δυσκολεύουν τα παιδιά με αυτισμό να προβλέψουν τη συμπεριφορά του άλλου, να κατανοήσουν τις προθέσεις του και να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στις κοινωνικές απαιτήσεις. 
  • Ελλείμματα στις επιτελικές λειτουργίες, οι οποίες μεταξύ άλλων σχετίζονται με τη δυσκολία των παιδιών να σχεδιάσουν τις δράσεις τους, να διαχειριστούν τον χρόνο τους, να διατηρήσουν την εστίαση της προσοχής τους στα σημαντικά ερεθίσματα και να αναπτύξουν δεξιότητες αυτορρύθμισης και αυτοελέγχου. 
  • Δυσκολία στην απόκτηση κριτικής και επαγωγικής σκέψης και δεξιοτήτων αναστοχασμου. 
  • Και τέλος δυσκολία στην αξιοποίηση προσωπικών τους εμπειριών σε νέες συνθήκες.

 Συναισθήματα

 Όσον αφορά τον τομέα των συναισθημάτων παρουσιάζουν:

  • Δυσκολία στην αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων. 
  • Εκδήλωση ιδιόμορφων συναισθηματικών αντιδράσεων, που δεν συνάδουν με τις κοινωνικές συνθήκες και τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα.
  • Δυσκολία στην εκδήλωση ενσυναίσθησης, εξαιτίας της αδυναμίας τους να επεξεργαστούν κατάλληλα τα ερεθίσματα και τις συνθήκες του περιβάλλοντος. 
  • Καθώς και εκδήλωση άγχους και ανησυχίας. 

 Προφορικός Λόγος

Το 15% των αυτιστικών παιδιών με δεν αναπτύσσει προφορικό λόγο, το 10% έχει εξαιρετικά περιορισμένο λόγο και το 75% αναπτύσσει λόγο, τουλάχιστον σε επίπεδο πρότασης. Ενδεικτικά μπορεί να εκδηλώνουν: 

  • Ακατάληπτη άρθρωση, ιδιόμορφη προσωδία και ακατάλληλη ένταση της φωνής. 
  • Ηχολαλίες και επαναληπτικό λόγο. 
  • Περιορισμένο προσληπτικό και κυρίως εκφραστικό λεξιλόγιο (π.χ. αντίθετες έννοιες, επιρρήματα, αντωνυμίες). 
  • Δυσκολίες στην κατανόηση και εκτέλεση εντολών και οδηγιών με πολλά επιμέρους βήματα. 
  • Δυσκολία στην οργάνωση των επιμέρους πληροφοριών που θα τους βοηθούσαν στο σχηματισμό εννοιών, στην κατανόηση και στην εξαγωγή συμπερασμάτων. 
  • Δυσκολία στην κατανόηση σχημάτων λόγου, όπως η μεταφορά, η παρομοίωση, η ειρωνεία, αλλά και το χιούμορ. 
  • Δυσκολίες σε πραγματολογικό επίπεδο, όπως, για παράδειγμα, να διατυπώνουν σχόλια κοινωνικά μη αποδεκτά ή σχόλια που δε συνάδουν με την κοινωνική συνθήκη. 
  • Και τέλος δυσκολία στη διατήρηση της συζήτησης (π.χ. στην εισαγωγή θεμάτων προς συζήτηση, στην εναλλαγή σειράς, στην παροχή πληροφοριών, προκειμένου να διατηρήσουν το διάλογο). 

 Δεξιότητες Παιχνιδιού

Τέλος, όσον αφορά τις δεξιότητες παιχνιδιού τα αυτιστικά παιδιά παρουσιάζουν δυσκολία στο να κατακτήσουν δεξιότητες λειτουργικού και κυρίως συμβολικού παιχνιδιού και παιχνιδιού ρόλων και να μετέχουν σε ομαδικά παιχνίδια και παιχνίδια με κανόνες.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί πως όλα αυτά τα χαρακτηριστικά που ανάφερα δεν αποτελούν διαγνωστικό εργαλείο. Ακόμη κι αν ένα παιδί παρουσιάζει την πλειοψηφία αυτών των συμπτωμάτων, οι γονείς θα πρέπει να απευθυνθούν σε έναν ειδικό για μία έγκυρη διάγνωση.

Σε ποιά ηλικία πραγματοποιείται η διάγνωση και με ποιόν τρόπο; 

Ο αυτισμός συνήθως εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας, αν και τα λειτουργικά προβλήματα μπορούν να εμφανιστούν αργότερα. Διαγιγνώσκεται συγκρίνοντας τις συμπεριφορές του ατόμου με τα συμπτώματα που περιγράφονται σε καταλόγους επίσημων διαγνωστικών κριτηρίων, όπως είναι το DSM-V, και με τη χρήση διάφορων σταθμισμένων εργαλείων. Η διάγνωση γίνεται από εξειδικευμένους παιδοψυχίατρους και αναπτυξιολόγους στα πλαίσια πάντα μίας διεπιστημονικής ομάδας.

Γιατί η διάγνωση του αυτισμού τρομάζει τόσο πολύ τους γονείς; Ποιά είναι η πρόγνωση για την εξέλιξη της διαταραχής; 

Θεωρώ πως ο αρχικός φόβος των γονέων οφείλεται στην άγνοια τους γύρω από τον αυτισμό, στην υπερπληροφόρηση του διαδικτύου που πολλές φορές είναι λανθασμένη και στους μύθους που κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί για τον αυτισμό, όπως πως αυτισμός και νοητική αναπηρία συνυπάρχουν πάντα, πως ο αυτισμός είναι ασθένεια και πως εκδηλώνεται με τα ίδια συμπτώματα σε όλα τα άτομα.

Η εξέλιξη της διαταραχής εξαρτάται από το πότε θα ξεκινήσει η παρέμβαση, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του παιδιού, τη συνεργασία της οικογένειας και του σχολείου με τους ειδικούς. Κάθε αυτιστικό παιδί είναι μοναδικό και θα εξελιχθεί σε έναν μοναδικό ενήλικα. Ο αυτισμός δεν είναι ένα και μόνο πράγμα και για αυτό μιλάμε για φάσμα.

Ποιά είναι τα επόμενα βήματα μετά την διάγνωση για τους γονείς; Τί πρέπει να κάνουν; Πού πρέπει να απευθυνθούν; 

 Οι γονείς όταν λάβουν τη διάγνωση, αρχικά θα πρέπει να βρουν τους κατάλληλους ειδικούς που θα υποστηρίξουν τόσο το παιδί τους όσο και τους ίδιους. Η άρτια καταρτισμένη επιστημονική ομάδα θα παίξει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του παιδιού. Επίσης, είναι σημαντικό να επιλέξουν και το κατάλληλο εκπαιδευτικό πλαίσιο όπου θα φοιτήσει το παιδί.  Και να θυμούνται πως όσο πιο νωρίς ξεκινήσουν την παρέμβαση, τόσο καλύτερα θα είναι τα αποτελέσματά της.

Τί περιλαμβάνουν οι θεραπείες για τον αυτισμό; 

Η παρέμβαση στις ΔΑΦ μπορεί να καλύπτει μία μεγάλη γκάμα θεραπειών , αναλόγως πάντα τις δυνατότητες και τις ανάγκες του κάθε παιδιού. Οι συνήθεις θεραπείες είναι η ειδική διαπαιδαγώγηση, η εργοθεραπεία, η λογοθεραπεία, η παιγνιοθεραπεία, η ψυχολογική / συναισθηματική υποστήριξη του παιδιού και της οικογένειας και η συμβουλευτική γονέων. Καθεμία από αυτές τις παρεμβάσεις εστιάζουν σε διαφορετικούς τομείς ανάλογα με το επίπεδο βαρύτητας της διαταραχής, όπως αισθητηριακή ολοκλήρωση, δραστηριότητες καθημερινής ζωής, ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, ανάπτυξη γνωστικών δεξιοτήτων, διερεύνηση και διεύρυνση ενδιαφερόντων, κτλ.

Είναι απαραίτητο ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού να φοιτήσει σε ειδικό σχολείο; 

Και φυσικά όχι. Το πλαίσιο που θα φοιτήσει ένα αυτιστικό παιδί εξαρτάται από το επίπεδο βαρύτητας της διαταραχής. Δεν είναι λίγες οι φορές που το τυπικό σχολείο είναι το καλύτερο πλαίσιο φοίτησης. Αν τα τυπικά σχολεία ήταν κτιριακά εξοπλισμένα και είχαν κατάλληλο και επαρκές επιστημονικό προσωπικό, θεωρώ ότι θα έπρεπε να είναι η μοναδική και η καταλληλότερη επιλογή για όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών. Ένα σχολείο για όλους.

Πώς είναι ως ενήλικες τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού; Μπορούν να αυτονομηθούν; Να βρουν μία δουλεία, να ζήσουν μόνοι, να κάνουν οικογένεια; 

Οι αυτιστικοί  ενήλικές δε συμπεριφέρονται στην καθημερινότητά τους όπως τα μικρά παιδιά. Μεγαλώνουν, αλλάζουν και ωριμάζουν. Ο αυτισμός δεν εμποδίζει ένα άτομο από το να μεγαλώσει και να αλλάξει μέσα στο χρόνο. Τα αυτιστικά άτομα μπορεί να καθυστερούν αναπτυξιακά σε ορισμένους τομείς. Η καθυστέρηση όμως δε σημαίνει στασιμότητα. Ωστόσο, κάποιες επικοινωνιακές και αισθητηριακές δυσκολίες εμμένουν και στην ενήλικη ζωή. Η κλινική εικόνα ενός ενήλικου αυτιστικού ατόμου εξαρτάται από την υποστήριξη, την παρέμβαση, την εκπαίδευση και την αποδοχή που δέχτηκε ως παιδί. Κάτι που φυσικά ισχύει και για όλα τα παιδιά.

Πού οφείλεται ο αυτισμός; Γνωρίζουμε σήμερα τα αίτιά του; 

Οι έρευνες για την αιτία εμφάνισης του αυτισμού είναι πραγματικά πάρα πολλές. Ωστόσο, επιστημονικά δεν μπορεί ακόμα να αιτιολογηθεί η εμφάνιση του παρά μόνο σε επίπεδο ερευνητικών υποθέσεων.

Οι θεωρίες είναι πολλές, οι τομείς που ερευνώνται περιλαμβάνουν κυρίως:

  • Γενετική συνιστώσα
  • Εγκεφαλική βλάβη
  • Ανοσοποιητική δυσλειτουργία
  • Ιογενή μόλυνση (π.χ. μόλυνση αφτιού)
  • Αντιβιώσεις και εμβόλια
  • Τροφικές αλλεργίες
  • Ελλείψεις σε ένζυμα, βιταμίνες ή μέταλλα
  • Μεταβολική διαταραχή
  • Περιβαλλοντικοί παράγοντες

Οι παραπάνω παράγοντες συμπεριλαμβάνονται σε 3 βασικές κατηγορίες:

  1. Γενετικοί παράγοντες (μεγαλύτερο ενδιαφέρον επιστήμης)
  2. Περιβαλλοντικοί παράγοντες
  3. Ανοσολογικοί παράγοντες

Η επιστημονική κοινότητα δεν έχει ξεκαθαρίσει πλήρως σε ποιο βαθμό και με ποιο τρόπο καθένας από τους παραπάνω παράγοντες συμβάλει στην εμφάνιση του αυτισμού. Δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί κάποιο μεμονωμένο γονίδιο ή μια και μόνο βιολογική αιτία εμφάνισης του. Ίσως η αιτία να είναι ένας συνδυασμός πολλών και διαφορετικών παραγόντων.

 Το μόνο σίγουρο είναι ότι τον αυτισμό δεν προκαλούν η προσωπικότητα των γονέων, οι ενδοοικογενειακές σχέσεις, ο τρόπος ανατροφής των παιδιών, η σκέψη της «ψυχρής» μητέρας και τα εμβόλια παρά την πεποίθηση πολλών γονέων.

Μπορεί ο αυτισμός να ανιχνευτεί με προγεννητικούς ελέγχους; 

Δεν υπάρχει ακόμη κάποια επιστημονικά αποδεκτή προγεννητική εξέταση που μπορεί να ανιχνεύσει τον αυτισμό. Μιας κι όπως έχω ήδη αναφέρει πιο πριν, δε γνωρίζουμε ακόμη τη βιολογική αιτία που τον προκαλεί.

Με ποιές άλλες διαταραχές μπορεί να συνυπάρχει ο αυτισμός; 

Ο αυτισμός μπορεί να συνυπάρχει με σύνδρομα, νευρολογικές διαταραχές και ψυχιατρικά νοσήματα. Περίπου το 1/3 των αυτιστικών ατόμων παρουσιάζει κάποια νοητική αναπηρία. Το ίδιο ποσοστό περίπου εκδηλώνει ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής ή/και Υπερκινητικότητας). Πολύ συχνά παρατηρείται επιληψία και διαπιστώνεται πως τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού κατατρύχονται από αγχώδεις ή ιδεοψυχαναγκαστικές διαταραχές και φοβίες.

Σχετίζεται ο αυτισμός με την επιθετικότητα; 

Έχω ακούσει πολλές φορές στη διάρκεια της καριέρας μου τη φράση «Δουλεύεις με αυτιστικά παιδιά; Θα τρως πολύ ξύλο … ε;». Η απάντηση είναι όχι. Η επιθετική συμπεριφορά δεν εκδηλώνεται σε όλα τα αυτιστικά παιδιά. Αυτισμός δε σημαίνει βίαιη συμπεριφορά. Ωστόσο, κάποια παιδιά με αυτισμό λόγο των δυσκολιών που έχουν (επικοινωνιακές, αισθητηριακές, προσαρμογής και αντίστασης στις αλλαγές) πολύ συχνά καταρρέουν συναισθηματικά και εκδηλώνουν επιθετική συμπεριφορά στην προσπάθειά τους να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον φτιαγμένο από νευροτυπικούς.

Υπάρχουν φάρμακα για τον αυτισμό;     

Η καλύτερη παρέμβαση για τις ανεπιθύμητες συμπεριφορές που μπορεί να εκδηλώσει ένα αυτιστικό παιδί είναι η πρώιμη παρέμβαση και η πρόληψη που επιτυγχάνεται με τα κατάλληλα εξατομικευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα. Η χρήση φαρμάκων συνιστάται μόνο όταν κάποιες συμπεριφορές δεν ελέγχονται με κανέναν άλλο τρόπο. Η χρήση ή όχι των φαρμάκων είναι αποκλειστική ευθύνη και απόφαση του παιδοψυχίατρου και καμίας άλλης ειδικότητας.  Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης και τα άτυπα αντιψυχωσικά σε χαμηλές δόσεις είναι τα πλέον συνήθη συνταγογραφούμενα φάρμακα για παιδιά, εφήβους και ενήλικες με διαταραχές αυτιστικού φάσματος.

Εδώ είναι σημαντικό να αναφερθούμε στις περιπτώσεις που ο αυτισμός συνυπάρχει με κάποια άλλη ψυχιατρική διαταραχή και είναι απαραίτητη η φαρμακευτική αγωγή. Η έννοια της συννοσηρότητας αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη θεραπευτική παρέμβαση στον αυτισμό γιατί είναι απαραίτητο να χορηγηθούν τα κατάλληλα ψυχοτρόπα φάρμακα ώστε να θεραπευτεί η τυχόν συνυπάρχουσα διαταραχή και να μπορέσουν έτσι οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις να έχουν καλύτερα αποτελέσματα.

Τί θα συμβουλεύατε του γονείς που έχουν λάβει για τα παιδιά τους τη διάγνωση της διαταραχής στο φάσμα του αυτισμού; 

Αποδοχή. Ξέρω πως είναι δύσκολο κάποιες φορές αλλά όσο πιο γρήγορα αποδεχτούν τη διάγνωση τόσο πιο γρήγορα θα βρουν και τον τρόπο να υποστηρίξουν ουσιαστικά το παιδί τους με τους κατάλληλους ειδικούς. Τα παιδιά είναι πολλά περισσότερα από μία διάγνωση. Και να θυμούνται πως τα αυτιστικά παιδιά χρειάζονται ό,τι και τα υπόλοιπα παιδιά, αγάπη, αποδοχή, προστασία και την ελευθερία για να μεγαλώσουν και να μάθουν.

 

 

Φώτης Παπαναστασίου

Ειδικός Παιδαγωγός - Συγγραφέας, MSc Σχολική Ψυχολογία

 

YouTube: https://www.youtube.com/channel/UC8lDG4QBS8lWxhLvCKKOV7g

Instagram: https://instagram.com/fotis_papanastasiou_official?igshid=YmMyMTA2M2Y=ikospaidagogos.gr