Η ψυχική υγεία του ατόμου: Ο ρόλος της τοπικής κοινωνίας

Κατηγορία: Ψυχική θεραπείαΔημοσιεύθηκε στις

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (1946), η ψυχική υγεία ορίζεται ως «η κατάσταση ευεξίας όπου κάθε άτομο αντιμετωπίζει με επιτυχία τα προβλήματα της ζωής, μπορεί να εργαστεί παραγωγικά και να συμμετέχει ενεργά στο κοινωνικό του περιβάλλον και όχι απλά η απουσία ενός προβλήματος ή μιας «διαταραχής.» Σύμφωνα με την κ. Τσαλίκογλου, διαχρονικά, υπήρξαν διαφορετικές απόψεις γύρω από την έννοια της ψυχικής ασθένειας, όμως, το κοινό στοιχείο τους ήταν η αντίληψη ότι η ψυχική ασθένεια είναι στενά συνδεδεμένη με την επικινδυνότητα. Οι διάφορες απόψεις μεταβάλλονται στη διάρκεια των χρόνων ανάλογα με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που επικρατούν και το επίπεδο ανάπτυξης και εξέλιξης της επιστημονικής γνώσης. Στη διακήρυξη της Jakarta (1997) έννοιες όπως: εκπαίδευση, ειρήνη, κοινωνικές σχέσεις, κοινωνική δικαιοσύνη, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ισότητα συνδέονται άμεσα με την καλή ψυχική υγεία ενώ η ανέχεια, η φτώχεια καθώς και κοινωνικοοικονομικές ανισότητες αποτελούν μεγαλύτερους κινδύνους για την ψυχική υγεία των ατόμων.

Η επιστροφή στις τοπικές κοινωνίες ως πανάκεια

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η ρουτίνα της καθημερινότητας, οι απαιτήσεις, το έντονο άγχος και στρες έστρεψαν πολλούς από τις πόλεις στην ύπαιθρο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξής άποψη: «Βλέποντας τις φυσικές ομορφιές μιας αγροτικής κοινότητας μας συνεπαίρνει καμιά φορά αυτό που βλέπουμε και φανταζόμαστε ότι οι κάτοικοι των περιοχών αυτών ζουν μια ιδανική και ειδυλλιακή ζωή, ξεχνάμε όμως τα προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίζουν και τις δυσκολίες που μπορεί να κρύβονται σε αυτόν τον “φαινομενικά επίγειο παράδεισο”». Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των αγροτών που εμφανίζουν υψηλά επίπεδα στρες, τα οποία πολλές φορές συνδέονται με κακή ψυχική και σωματική υγεία, αλκοολισμό, κατάχρηση ουσιών, κατάθλιψη καθώς και με ενδοοικογενειακή βία.

Ο Jenkins (1979) υποστήριζε πως το άγχος λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα με διαφορετική απόκριση στο καθένα από αυτά. Έδειξε ότι το άγχος μπορεί να εκδηλωθεί σε βιολογικό, ψυχολογικό, διαπροσωπικό και κοινωνικοπολιτισμικό επίπεδο. Παράλληλα, επεσήμανε ότι το άγχος, ανεξάρτητα με το επίπεδο στο οποίο εκδηλώνεται, μπορεί να κινητοποιήσει ικανότητες στο άτομο ώστε να βρίσκεται σε εγρήγορση και να προστατεύει τον εαυτό του. Όσον αφορά στις αγροτικές κοινότητες, στις οποίες συχνά συντελούνται αλλαγές, η αύξηση των επιπέδων άγχους και στρες στους κατοίκους είναι εμφανής με σοβαρό αντίκτυπο στις κοινότητες αυτές.

Σύμφωνα με τους Harvey et al. (2003), οι ίδιοι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών παρουσιάζουν τις δύο όψεις που μπορεί να κρύβει μια αγροτική κοινότητα. Αφενός μια θετική πλευρά της κοινότητας, η οποία συνίσταται στο καθαρό περιβάλλον, στις στενές σχέσεις μεταξύ των κατοίκων και στο νόημα που δίνεται στην κοινότητα, αφετέρου μια αρνητική πλευρά, η οποία αφορά στο κοινωνικό άγχος, στις κανονιστικές συνθήκες που επικρατούν, στην κοινωνική προσδοκία, στις περιορισμένες επιλογές και στην έλλειψη κοινωνικής ζωής. 

Επιδημιολογικά δεδομένα αγροτικών κοινοτήτων

Σε έρευνα που έγινε στις ΗΠΑ από το Ινστιτούτο Υγιεινής και Ασφαλούς Απασχόλησης, οι αγροτικές εργασίες κατατάχτηκαν στη δωδέκατη θέση, ανάμεσα σε 130 επαγγέλματα που παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά άγχους. Αυτό που άγχωνε περισσότερο τους αγρότες ήταν το ενδεχόμενο να χαλάσει κάποιο από τα μηχανήματά τους, η συγκομιδή της σοδειάς, οι μη σταθερές τιμές πώλησης των προϊόντων, το κόστος των μηχανημάτων, η εξεύρεση κεφαλαίου, η οικονομική πίεση, οι εκάστοτε πολιτικές, οι κλιματικές αλλαγές και οι καιρικές συνθήκες, η γεωγραφική απομόνωση καθώς και οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας.

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα ήταν ότι οι γυναίκες που ασχολούνταν με αγροτικές εργασίες παρουσίαζαν σημαντικά πολύ περισσότερο άγχος από ότι οι άντρες. Βρέθηκε ακόμη ότι περισσότερο από το 50% των γυναικών, που ασχολούνταν με αγροτικές εργασίες, εμφάνιζαν συμπτώματα άγχους. Υπάρχει ένας αριθμός παραγόντων που «ενοχοποιούνται» ως υπεύθυνοι για αυτά τα υψηλά ποσοστά άγχους. Για τις γυναίκες, η μοναξιά και οι ευθύνες για τα παιδιά ήταν οι σημαντικότεροι παράγοντες ενώ η συμπαράσταση από τους συζύγους τους φάνηκε ότι λειτουργούσε σαν προστατευτικός παράγοντας. Ακόμη επισημαίνεται η ασυμβατότητα στις απαιτήσεις που υπάρχουν στο ρόλο της γυναίκας ως συζύγου, μητέρας, αγρότισσας και νοικοκυράς, σαν παράγοντας που αυξάνει το άγχος.

Ο Eisner (1992) διαπίστωσε τη συνοσηρότητα άγχους-κατάθλιψης στον αγροτικό πληθυσμό. Συγκεκριμένα, σε έρευνά του βρήκε ότι 14 από τους 61 αγρότες, που συμφώνησαν να δώσουν συνέντευξη, παρουσίαζαν σημαντικά κλινικά επίπεδα άγχους και κατάθλιψης με κύρια αιτία τα οικονομικά προβλήματα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ψυχικές και συμπεριφορικές νόσοι παρουσιάζονται σε όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως φύλου ή φυλής. Εμφανίζονται σε όλες τις πόλεις, χώρες και κοινωνίες είτε αυτές είναι αστικές είτε αγροτικές και είναι παρούσες ανεξαρτήτως κοινωνικοοικονομικού επιπέδου. Επομένως, ο «μύθος» ότι οι αγροτικές κοινωνίες οι οποίες ζουν μακριά από τους έντονους ρυθμούς των μεγάλων αστικών κέντρων δεν εμφανίζουν ψυχοπαθολογία, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. 

Το στίγμα στις τοπικές κοινωνίες

Σύμφωνα με τον Goffman, το στίγμα είναι ένα χαρακτηριστικό ενός ατόμου που είναι αντίθετο σε κάποιο πρότυπο της κοινωνίας, όπου το πρότυπο ορίζεται σαν μια κανονιστική προσδοκία κατά την οποία ένα άτομο πρέπει να κατέχει ένα συγκεκριμένο σύνολο γνωρισμάτων σε κάποια κοινωνική συνεύρεση. «Στιγματίζονταν διαταραχές με ορατά σημάδια με αποτέλεσμα την καταστροφή της ταυτότητας του πάσχοντος και την απώλεια της κοινωνικής του υπόστασης και υπόληψης» (Goffman 1963). «Για μένα στίγμα είναι ο φόβος που βλέπω στο βλέμμα των άλλων, το γύρισμα της πλάτης, ο ήχος της πόρτας που κλείνει» (Μ., 31 χρονών).

Το κοινωνικό στίγμα είναι έντονα μειωτικός χαρακτηρισμός που αποδίδεται σε κάποιον και από τον οποίο είναι πολύ δύσκολο να απαλλαγεί. Πρόκειται για ανεπιθύμητη, δυσφημιστική ιδιότητα που στερεί από κάποιον το δικαίωμα της πλήρους κοινωνικής αποδοχής και τον αναγκάζει να κρύψει την αιτία που προκαλεί αυτή την αντιμετώπιση. Τέλος, ο αυτοστιγματισμός αποτελεί υποκειμενικό βίωμα του ασθενή που απορρέει από την υιοθέτηση των αρνητικών στερεοτύπων που του αποδίδονται.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένα στοιχεία της κουλτούρας διαμορφώνουν την καθημερινή συμπεριφορά και την κατανόηση απέναντι στα άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας. Αυτό που φαίνεται να χαρακτηρίζει τους αγροτικούς πληθυσμούς είναι η μη έντονη έκφραση των συναισθημάτων τους. Υπάρχουν θα έλεγε κανείς «άγραφοι κανόνες συμπεριφοράς» για το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς με την οικογένεια, τους φίλους, τους γείτονες, οι οποίοι ορίζουν ουσιαστικά ότι τα συναισθήματα δεν πρέπει να εκφράζονται έντονα. Τα στοιχεία αυτά φανερώνουν ότι συχνά οι αγροτικές κοινότητες είναι «κοινότητες σιωπής» που περιβάλλονται από ένα πέπλο «ομερτά» ενώ ακόμη και σήμερα τα θέματα ψυχικής υγείας αποτελούν ταμπού. Όμως, αυτή η αυτοσυγκράτηση και η εσωστρέφεια θεωρείται από κάποιους πάσχοντες πιθανή αιτία της επιδείνωσης της κατάστασής τους. Πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα η καταπάτηση της προσωπικής ζωής στα μικρά αγροτικά περιβάλλοντα. Οι άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας νιώθουν ότι είναι διαρκώς στο «επίκεντρο» και αυτό τους κάνει να αισθάνονται ακόμη πιο ευάλωτοι και αδύναμοι. Στις τοπικές κοινωνίες, υπάρχει έντονα ο φόβος του στίγματος και του κοινωνικού αποκλεισμού από φίλους, συγγενείς, γείτονες. Αυτό είναι κάτι που μπορεί να επιδεινώσει σημαντικά την ψυχική υγεία ενός ατόμου που βρίσκεται στα αρχικά στάδια της νόσου και να το αποθαρρύνει σημαντικά ώστε να ζητήσει βοήθεια από κάποιον ειδικό. Παράλληλα, σημαντική είναι και η στάση των κατοίκων που διαβιούν στις τοπικές κοινωνίες. Πολλοί γνωρίζουν, προτιμούν όμως να μην αναδεικνύουν την πραγματικότητα ή ακόμη και να αδιαφορούν για τα όσα εκτυλίσσονται γύρω τους. Αρκετές, δε, είναι οι φορές όπου η ψυχική ασθένεια χρησιμοποιείται «εν είδει κουτσομπολιού».

Η αλλαγή της οπτικής

Με την ψυχιατρική μεταρρύθμιση έγιναν πράγματι πολλά βήματα σχετικά με την αποδοχή της ψυχικής ασθένειας, ωστόσο ο δρόμος είναι μακρύς και δύσβατος ειδικότερα για τις τοπικές κοινωνίες όπου ο ψυχικά πάσχοντας βρίσκεται στην αφάνεια και αντιμετωπίζεται πολλές φορές ως «αποδιοπομπαίος τράγος».

Το στίγμα επιβιώνει στις κλειστές κοινωνίες, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη συσπείρωσης, όχι μόνο των επίσημων κρατικών υπηρεσιών και των μη κυβερνητικών οργανώσεων, αλλά και του συνόλου της κοινωνίας για τη σταδιακή του εξάλειψη. Επομένως, καταλυτικό ρόλο οφείλει να έχει η στάση και η δράση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας οι οποίοι καλούνται να ευαισθητοποιήσουν την τοπική κοινωνία, να την επαγρυπνήσουν και να την ενημερώσουν σχετικά με ζητήματα που είναι άμεσα συνυφασμένα με την ψυχική υγεία.

Οι κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων μαζί με δημόσιους φορείς και δομές ψυχικής υγείας πρέπει να βρίσκονται στην «πρώτη γραμμή» ώστε να ενημερώνουν άτομα που διαβιούν στις τοπικές κοινωνίες για τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών, ώστε να συμβάλλουν αποφασιστικά στην μείωση των διακρίσεων.

Η εμπειρία έχει καταδείξει ότι η εκπαίδευση τόσο του γενικού άλλα και του ειδικού πληθυσμού, όπως οι επαγγελματίες υγείας, συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση της ψυχικής νόσου αφού η άγνοια φαίνεται ότι είναι η βασική αιτία έκφρασης στιγματιστικών συμπεριφορών.

Η εφαρμογή κοινωνικής πολιτικής, το «άνοιγμα» στις κλειστές κοινωνίες και στην ίδια την κοινότητα, η παρέμβαση και η ενημέρωση στα σχολεία απομακρυσμένων περιοχών, η διοργάνωση ημερίδων και σεμιναρίων, η εκπαίδευση συγγενών και ασθενών μέσω της ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης, η καταπολέμηση των στάσεων και των πεποιθήσεων που αναπαράγουν τη διάκριση και το στίγμα θα συμβάλουν σημαντικά ώστε να εδραιωθεί μια θετικότερη στάση απέναντι στους ψυχικά πάσχοντες, ενώ θα επιτευχθεί η αποδοχή και η κοινωνική συμμετοχή.

Μόνο έτσι θα κατανοήσουμε τον ψυχικά πάσχοντα, ο οποίος παλεύει με εκείνη την αβίωτη συνθήκη της ψυχικής νόσου. Για εκείνους που ζουν σε κάποια κλειστή κοινωνία και πιστεύουν ακόμη ότι δεν υπάρχει φως αλλά μόνο σκοτάδι, παραθέτω την μαρτυρία του Νίκου (από το βιβλίο Ιερά οδός 343.Μαρτυρίες από το Δρομοκαΐτειο) ο οποίος αναρωτιέται: «Τι θα πει φυσιολογικό; Τι θα πει ψυχική υγεία; Υγεία είναι ισορροπία, είναι αυτάρκεια. Να μη φοβάσαι» αλλά και τα γραφόμενα του Δημήτρη Β. «Κι αν τ’ όνειρο έχει ωριμάσει μέσα σου / κι οι γύρω σου τ’ αρνιούνται / ψάξε για νέο ορίζοντα».

 

Πηγές:

  • Οικονόμου-Λαλιώτη, Μ. (2010). Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας. 10442/8250, 30-39.
  • Τσαλίκογλου, Φ. (1987). Ο μύθος του επικίνδυνου ψυχασθενή. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.
  • Φαφαλιού, Μ. (1995). Ιερά Οδός 343, Μαρτυρίες από το Δρομοκαϊτειο.
  • Berkowitz, A. D., & Perkins, H. W. (1985). Correlates of psychosomatic stresses symptoms among farmer women: A research note on farm and family functioning. Journal of Human Stress, 11, 76 – 81.
  • Eisner, C. S. (1992). Study of Boroughbridge farmers (unpublished manuscript).
  • Giesen, C., Maas, A. and Vriens, M. (1989). Stress among farm women: A structural model approach. Behavioral Medicine, 10, 53–62.
  • Harvey, P. W., Mills, P., Misan, G, Warren K. (2003). Small-scale rural pilot programmes in chronic illness management - what next? American Journal of Public Health, 9, 114-117
  • Heffernan, G., & Heffernan, J. (1986). The impact of the farm crisis on rural families and communities. The Rural Sociologist, 6, 160-170
  • Jenkins, C. D. (1979). Psychosocial modifiers of response to stress. Journal of Human Stress, 5, 6.
  • Olson, K.R, & Schellenberg, R.P. (1986). Farm stressors. American Journal of Community Psychology, 14, 555-569.
  • World Health Organization. (1997). The Jakarta declaration: on leading health promotion into the 21st century (No. WHO/HPR/HEP/4ICHP/BR/97.4). World Health Organization.
  • https://www.who.int/mental_health/policy/Advocacy_module_Greek.pdf