O ψυχαναλυτής και ο κλόουν

Κατηγορία: Ψυχική θεραπείαΔημοσιεύθηκε στις

Ένα από τα πιο ιδιαίτερα ανθρώπινα χαρακτηριστικά είναι το γέλιο. Δεν είναι εύκολο να απαριθμήσει κανείς όλες τις περιπτώσεις που μας κάνουν να γελάμε. Σίγουρα όμως γελάμε με έναν κλόουν ή με ένα καλό ανέκδοτο. Το κωμικό στοιχείο μας προσφέρει λοιπόν μεγάλη ευχαρίστηση, έστω και στιγμιαία.

Το ευφυολόγημα και το ασυνείδητο

Η ψυχανάλυση θέλησε από νωρίς να μάθει για ποιο λόγο το κωμικό και το αστείο μάς ικανοποιούν. Ο Ζίγκμουντ Φρόυντ ανακάλυψε ότι το ευφυολόγημα έχει στενή σχέση με το ασυνείδητο [1]. Το ευφυολόγημα και το όνειρο εφαρμόζουν παρόμοιες τεχνικές, τις οποίες ο Φρόυντ ονόμασε συμπύκνωση και μετάθεση, και που ο Ζακ Λακάν θεωρούσε αντίστοιχες της μεταφοράς και της μετωνυμίας που χρησιμοποιούμε όταν μιλάμε [2]. Το ευφυολόγημα μάς ικανοποιεί, διότι επιτρέπει να αρθούν κάποιες απαγορεύσεις τις οποίες έχουμε υιοθετήσει λόγω του πολιτισμού και της ηθικής, και οι οποίες έχουν πάρει τη μορφή της απώθησης, και έτσι να ικανοποιηθούμε. Εν προκειμένω, η ικανοποίηση προέρχεται από αυτό που ο Baudelaire ονόμαζε σημασιακό κωμικό (comique significatif), δηλαδή από το κωμικό που παίζει με τις σημασίες και με το διφορούμενο που έχει πάντοτε η γλώσσα. Το ευφυολόγημα μάς δίνει λοιπόν μια ικανοποίηση που επιτυγχάνεται με τα μέσα της γλώσσας και προέρχεται από την χρήση τους, όπως συμβαίνει στο ακόλουθο παράδειγμα. Ο Αρκάς, μάστορας του αστείου που αξιοποιεί το γλωσσικό διφορούμενο, παρουσιάζει τον Ναπολέοντα και την Ασημίνα, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι που κουβεντιάζει:

Ναπολέων: Μπορεί τώρα να με μισείς, αλλά κάποτε ήσουν ερωτευμένη!
Ασημίνα: Πράγματι!... Θυμάσαι τον Αριστείδη; [3]

Τα κωμικά παθήματα και η ικανοποίηση της ενόρμησης

Ο Φρόυντ είπε ότι «το ευφυολόγημα είναι η συμβολή που παρέχει το ασυνείδητο στο κωμικό». Όμως υπάρχει και κωμικό που μας προσφέρει ικανοποίηση που δεν προέρχεται από την χρήση της γλώσσας, αλλά εντοπίζεται στην εικόνα, και που ο Baudelaire αποκαλούσε απόλυτο κωμικό (comique absolue). Τα κωμικά παθήματα ενός κλόουν συνιστούν «πατατράκ της εικόνας του εαυτού» [4], ενώ οι κωμωδίες του Αριστοφάνη βρίθουν κωμικών καταστάσεων, όπου λειτουργεί επίσης ως βασικός μοχλός η ανάδειξη ενός κρυμμένου σεξουαλικού στοιχείου. Ο Ζακ Λακάν έλεγε ότι η κωμική διάσταση δημιουργείται από την παρουσία στο επίκεντρο της αρχαίας κωμωδίας «ενός κρυμμένου σημαίνοντος, δηλαδή του φαλλού». Πρόκειται για το σημαίνον μιας απόδρασης: η ζωή η ίδια είναι αυτή που «ξεγλιστράει, διαφεύγει, αποδρά από όλα τα εμπόδια που της αντιτίθενται, και κυρίως τα συμβολικά. Ο κωμικός ήρωας σκοντάφτει, πέφτει μέσα στην σούπα και γίνεται χάλια, αλλά ιδού, παρ’ όλα αυτά ο φιλαράκος μας ζει ακόμα» [5].

Η κωμική κατάσταση λοιπόν μάς ικανοποιεί, διότι επιτρέπει μια ικανοποίηση της ενόρμησης, ουσιαστικά μια ικανοποίηση σεξουαλική, παρ’ όλους τους περιορισμούς που της επιβάλλονται από την συμβολική τάξη, τον πολιτισμό, τον καθωσπρεπισμό, ενίοτε την πολιτική ορθότητα. Το γέλιο, που μερικές φορές είναι πηγαίο και τρανταχτό, αποτελεί έκφραση αυτής ακριβώς της ικανοποίησης.

Το χιούμορ ως λειτουργία του υπερεγώ

Άλλες φορές, η ικανότητα να αναγνωρίζουμε σε μία δύσκολη ή και οδυνηρή για μας κατάσταση μια κωμική διάσταση μάς ανακουφίζει και μας ευχαριστεί, και αυτό ακριβώς συμβαίνει με ό,τι ονομάζουμε χιούμορ. Παραδόξως, ο Φρόυντ ανακάλυψε ότι το χιούμορ επιτάσσεται από το υπερεγώ μας, το οποίο ζητάει να αποκομίσουμε ένα κέρδος ευχαρίστησης από μια επώδυνη κατάσταση [1]. Ο Φρόυντ παραθέτει το εξής ανέκδοτο: ένας εγκληματίας, που οδηγείται στην αγχόνη κάποια Δευτέρα, παρατηρεί: «ωραία αρχίζει η εβδομάδα!». Το χιούμορ είναι ασφαλώς ένα χάρισμα που δεν το έχουν όλοι οι άνθρωποι στον ίδιο βαθμό, αλλά που όλοι το εκτιμούμε όταν το συναντάμε.

Σε όλες λοιπόν τις περιπτώσεις, το κωμικό, είτε προέρχεται από το διφορούμενο της γλώσσας, είτε από τα παθήματα του κλόουν, είτε αναδεικνύεται μέσω του χιούμορ, κατά κάποιο τρόπο μας απελευθερώνει, και αυτό συχνά το έχουμε πολύ ανάγκη. Ο Λακάν έλεγε ότι η φύση του ανθρώπου δεν είναι τόσο τραγική, όσο κωμική. Και δεν είναι τυχαίο που η ψυχανάλυση ασχολήθηκε ιδιαιτέρως με το κωμικό: το αίσθημα της ζωής, που έχουμε όλοι μας, συμβαίνει πολλές φορές να καταπιέζεται υπέρμετρα, και αναζητεί ικανοποίηση μέσα από εναλλακτικές οδούς που όμως αστοχούν: μέσα από την επανάληψη του συμπτώματος, τους ψυχαναγκασμούς, τις κρίσεις πανικού... Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο άνθρωπος συχνά θα ζητήσει τη βοήθεια του ψυχιάτρου ή του ψυχαναλυτή. Πριν φτάσει εκεί, το χιούμορ και το κωμικό είναι μια πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στο άγχος, είναι ίσως στιγμές αυτο-ψυχοθεραπείας, που, αν δεν αρκούν για να λύσουν τα προβλήματα της ζωής, τουλάχιστον μας διευκολύνουν να τα βγάλουμε πέρα διατηρώντας κάποια απόσταση από την πιεστική πραγματικότητα.

Πηγές:

[1] Freud S. Το ευφυολόγημα και η σχέση του με το ασυνείδητο. Το χιούμορ. Αθήνα: Πλέθρον, 2009.
[2] Lacan J. Le Séminaire livre V, Les formations de l’inconscient, Paris, Seuil, 1998.
[3] Αρκάς, Ναπολέων και Ασημίνα. Το άλλο μου μισώ, Αθήνα: Γράμματα, 2018.
[4] Miller J.-A. Les us du laps [1999-2000], διδασκαλία στα πλαίσια του τμήματος ψυχανάλυσης του πανεπιστημίου Paris VIII, σεμινάριο ανέκδοτο, μάθημα της 14ης Ιουνίου 2000.
[5] Lacan J. Le Séminaire livre VII, L’éthique de la psychanalyse, Paris, Seuil, 1986.

 

Γιώργος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Γιώργος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Βιογραφικό του συντάκτη και υποβολή ερωτήσεων

Άρθρα του συντάκτη