Συμπεριφορές Εκτόνωσης (Μέρος Β). Παραδείγματα acting out και ερμηνεία του.

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Στο πρώτο μέρος του άρθρου μας ορίσαμε την έννοια της εκδραμάτισης ή αλλιώς συναισθηματικής εκφόρτισης ή εκτόνωσης και περιγράψαμε τί ακριβώς είναι σε επίπεδο συμπεριφοράς καθώς και για ποιούς λόγους μπορεί να προκύπτει. Στο παρόν άρθρο, θα δώσουμε κάποια παραδείγματα της εμφάνισης του acting out αλλά και της ερμηνείας του.

Ας εστιάσουμε αρχικά στο επίπεδο της θεραπείας.

Acting out στη θεραπεία

Στο πλαίσιο μιας θεραπευτικής συνεδρίας θα μπορούσε να είναι η απότομη εναλλαγή θέματος όταν ο θεραπευόμενος “αγγίζει” συναισθηματικά επώδυνα σημεία. Θα μπορούσε να είναι η ενασχόληση με τα μαλλιά του, οι φαινομενικά σπασμωδικές κινήσεις εκτόνωσης του ποδιού ή ένα ξαφνικό τηλεφώνημα που “πρέπει” να απαντηθεί στο πλαίσιο μιας οικογενειακής ή θεραπείας ζεύγους ή μία θορυβώδης αντίδραση ενός παιδιού που θα αποσπάσει την προσοχή από το προσλαμβανόμενο απειλητικό ζήτημα όταν αυτό προσεγγίζεται. 

Αναφερόμενοι γενικότερα στη θεραπεία μία ενέργεια εκδραμάτισης συμβαίνει συχνά μετά από μία συνεδρία που αποτελεί προοίμιο της επεξεργασίας ενός δομικού ζητήματος του θεραπευόμενου ή αν ο θεραπευόμενος βρίσκεται σε ένα κομβικό σημείο της θεραπείας του όπου καλείται να αποφασίσει εάν θα κάνει μία υπέρβαση ή θα διατηρήσει το οικείο και γνώριμο μοντέλο συμπεριφοράς με κάθε κόστος βέβαια. Εμφανίζεται είτε με μη έγκαιρη προσέλευση ή ακύρωση της συγκεκριμένης συνεδρίας είτε ακόμη και με απόφαση για διακοπή της θεραπευτικής διαδικασίας ενώ δεν είναι σπάνιες και οι περιπτώσεις σωματοποίησης εννοώντας την εκδήλωση ενός σωματικού/ ιατρικού προβλήματος.

Ερμηνεία - Λύση

Είτε αναφερόμαστε σε μία θεραπευτική συνεδρία είτε στη θεραπεία συνολικά είναι χρήσιμο να έχουμε υπόψη μας ότι η εκδραμάτιση προκύπτει με τρόπο προστατευτικό για το άτομο. Πιο συγκεκριμένα, ο θεραπευόμενος γνωρίζει από την εμπειρία του μέχρι τώρα στη ζωή ότι κάποια πράγματα είναι ψυχικά επώδυνα και προκαλούν δυσλειτουργία ή δυσφορία, έχει μάθει συνεπώς να τα “αποφεύγει”, να τα “παγώνει”, να τα “μουδιάζει”. Προκειμένου, λοιπόν, να αποφύγει ο θεραπευόμενος να επαναβιώσει το τραυματικό συμβάν ή να έλθει σε επαφή με το τραυματικό υλικό αλλά όντας σε μία ενεργό προσπάθεια επεξεργασίας αυτού και αποκατάστασής του μέσω της θεραπείας, λύνει αυτό το δίλημμα-αδιέξοδο μέσω της εκδραμάτισης. Συνεπώς, ο θεραπευτικός στόχος προσδιορίζεται στο να αντιληφθεί ο θεραπευόμενος αυτή του την εκφόρτιση, να την παρατηρήσει, να τη συνειδητοποιήσει με τρόπο που να μην απειλεί τη θεραπεία ή τον ίδιο με αποδιοργάνωση και άγχος και να την αποκωδικοποιήσει οδηγούμενος σταδιακά και μέσα από μία συνθήκη συναισθηματικής ασφάλειας σε θεραπεία, σε απαρτίωση όλων των πτυχών του. 

Acting out στα παιδιά

Στα παιδιά το acting out εμφανίζεται με συμπεριφορές οι οποίες μοιάζουν να μην έχουν όρια. Σε μικρότερες ηλικίες μπορεί να είναι τα λεγόμενα ξεσπάσματα ή τάντρουμς, το πέταγμα ή η βλάβη των παιχνιδιών, κάποια κίνηση επιθετικότητας προς τα αδέρφια ή τους φροντιστές τους ή ακόμη και κάποιο χτύπημα που θα συμβεί στα ίδια.

Μεγαλώνοντας, οι καβγάδες, οι φωνές και οι τσακωμοί, το πέταγμα αντικειμένων, οι κλοπές, οι εκφοβισμοί ή ακόμη και τα χτυπήματα συνιστούν ένδειξη πως το άτομο χρειάζεται να επεξεργαστεί κάτι το οποίο δεν αντέχει ψυχικά και να βρει τρόπους διαχείρισής του. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, οι παραπάνω συμπεριφορές εκδηλώνονται στο πλαίσιο μιας αντικοινωνικής συμπεριφοράς ή κάποιας διαταραχής της προσωπικότητας.

Ερμηνεία - Λύση

Καθοριστικής σημασίας είναι να προσεγγίσουμε το παιδί ή τον έφηβο με ειλικρινή διάθεση κατανόησης και ενδιαφέροντος ώστε να αισθανθεί ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Να μπορέσει να νιώσει συναισθηματικό κράτημα από το περιβάλλον του και να του επιτραπεί η ελεύθερη έκφραση των συναισθημάτων και των επιθυμιών του ή των δυσκολιών που αντιμετωπίζει. Επίσης, σημαντικό είναι να τον βοηθήσουμε να βρει περισσότερο αποδεκτούς ή όπως λέγονται “υγιείς” τρόπους εκτόνωσης του άγχους ή των συναισθημάτων που δυσκολεύεται να διαχειριστεί.

Acting out στη σχέση

Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που κάποιο άτομο παρότι επιθυμεί πραγματικά να βρίσκεται σε μία σχέση ταυτόχρονα δυσκολεύεται να παραμείνει σε αυτή ή να συμπορευτεί με τους περιορισμούς ή την ιδέα της. Ένας λόγος για αυτό θα μπορούσε να είναι η δυσκολία του ατόμου στην εγγύτητα. Συνεπώς, όταν αυτό το άτομο έρθει πολύ κοντά με κάποιον τόσο ώστε να νιώσει απειλή μπορεί να “προκύψει” ένας πολύ σημαντικός λόγος που να επιτρέπει τις απαιτούμενες για τη διατήρηση της σχέσης αποστάσεις. Αυτός μπορεί να είναι ένα επαγγελματικό ταξίδι, μία οικογενειακή υποχρέωση ή οποιαδήποτε άλλη αφορμή η οποία σαφώς και φαίνεται πραγματική και καθόλου δε μοιάζει με δικαιολογία.

Ένας άλλος λόγος που συχνά προκαλεί την ανάγκη εκτόνωσης είναι οι υπερβολικές απαιτήσεις που κάποιος έχει από το σύντροφό του ή η μειωμένη συναισθηματική ανταπόκριση. Αυτό μπορεί να καλύπτεται μέσα από άλλες σχέσεις ή την ανάληψη άλλων σημαντικών ρολών που θα προσφέρουν μία ψευδαίσθηση ελευθερίας ή αυτοδιάθεσης, θα ενισχύσουν την αυτοπεποίθηση του ατόμου, θα προσφέρουν ικανοποίηση ή θα μειώσουν πιθανά αισθήματα ανασφάλειας που ανακινούνται. 

Στο πλαίσιο της οικογένειας οι παραπάνω ισορροπίες επεκτείνονται και στα παιδιά. Πολύ συχνά, ένα παιδί θα δημιουργήσει ένα επεισόδιο έντασης ή  ατυχήματος άνευ προειδοποίησης ακριβώς τη στιγμή που θα αντιληφθεί ότι οι γονείς του πρόκειται να συγκρουστούν. Σε άλλες περιπτώσεις, παρατηρούμε την εκδήλωση μιας σωματικής νόσου στο μέλος της οικογένειας το οποίο χρειάζεται φροντίδα, αισθάνεται παραμέληση ή δυσανασχετεί μέσα σε μία συνθήκη που έχει παγιωθεί. 

Προηγουμένως αναφερθήκαμε σε συναισθήματα τα οποία φαίνεται να μην αντέχει το παιδί. Είναι σημαντικό να πούμε ότι στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ένα από τα άτομα της οικογένειας που “αναλαμβάνει” να εκτονώσει την ένταση. Αυτό θα συμβεί είτε ως συμβάν είτε ως σύμπτωμα. Για παράδειγμα, μπορεί να συμβεί ένα ατύχημα που να καθηλώσει κάποιο μέλος της οικογένειας στο κρεβάτι κι έτσι να παρεμποδιστεί μία αναχώρηση ή ένας (απο)χωρισμός. Ή ένα παιδί να εκδηλώσει μία συμπεριφορά η οποία θα προβληματίσει το περιβάλλον και θα μπει έτσι στο επίκεντρο της προσοχής αποσύροντάς τη ταυτόχρονα από π.χ. την συγκρουσιακή σχέση των γονέων.

Ερμηνεία - Λύση

Είναι σημαντικό για την ομαλή ανάπτυξη του ατόμου αλλά και την ευημερία του συστήματος και τα δύο μέλη του ζευγαριού να έχουν σαφή εικόνα του εαυτού τους, των προσωπικών τους αναγκών και ελλειμμάτων αλλά και να μεριμνούν ώστε να μην τροφοδοτούνται συμπεριφορές εξάρτησης μεταξύ τους. Με αυτό τον τρόπο θα βρίσκονται σε θέση να επικοινωνούν για τα συναισθήματα και τις ανάγκες τους και να τις καλύπτουν με τρόπο ώριμο και αποτελεσματικό. Αντίστοιχα, μιλώντας για γονείς, αυτή η πληροφορία μεταβιβάζεται στα παιδιά τα οποία μαθαίνουν ότι οι γονείς αντέχουν τα συναισθήματα και τις διαφωνίες και ότι δεν υπάρχουν απαγορευμένα συναισθήματα αλλά αποδεκτές και μη συμπεριφορές. 

Πολύ συχνά παρατηρούμε να παρεμποδίζεται η έκφραση και εκδήλωση συναισθημάτων που αναφέρονται ως αρνητικά και με αυτά αναφερόμαστε σε συναισθήματα όπως ο θυμός, η λύπη ή η ζήλια. Ένα άτομο που αναγνωρίζει, επιτρέπει να υπάρχουν και εκδηλώνει τα συναισθήματά του δε χρειάζεται συμπεριφορές εκφόρτισης στην καθημερινότητά του. Αυτό δε σημαίνει πως δε θα εμφανιστούν ποτέ, καθώς είναι κάτι φυσιολογικό και σε κάποιες περιπτώσεις αναγκαίο να υπάρχουν acting out, ωστόσο όταν όλη μας η ζωή είναι στημένη πάνω σε τέτοιες συμπεριφορές αυτό είναι ένδειξη δυσλειτουργίας ή και δυσφορίας. 

Συμπέρασμα

Η αποκωδικοποίηση συμπεριφορών που αποτελούν acting out αποτελεί και τη λύση των εσωτερικών συγκρούσεων που τις προκαλούν καθώς και επιτρέπει στο άτομο να αισθανθεί ελεύθερο. Αναγνωρίζοντας στην καθημερινότητά μας τέτοιες μορφές λειτουργίας αποκτούμε μεγαλύτερη ικανότητα αντίληψης και κατανόησης του πλαισίου στο οποίο βρισκόμαστε αλλά και δυνατότητα παρέμβασης και συνειδητής επιλογής στη δική μας εξέλιξη.

Ελένη Μπονέ, Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπεύτρια

Ελένη Μπονέ, Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπεύτρια

Βιογραφικό του συντάκτη και υποβολή ερωτήσεων

Άρθρα του συντάκτη