Η Νευροβιολογία της Κατάθλιψης (μέρος 2ο)

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Στο προηγούμενο άρθρο μας, ασχοληθήκαμε με τους τρεις μηχανισμούς λειτουργίας των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων. Eίδαμε ότι τα φάρμακα αυτά σxετίζονται με κάποιες χημικές ουσίες στον ανθρώπινο εγκέφαλο που ονομάζονται «μονοαμίνες», οι οποίες είναι υπεύθυνες για την μετάδοση των νευρικών σημάτων από το ένα νευρικό κύτταρο στο άλλο. Είδαμε, επίσης, ότι οι τρεις κύριες μονοαμίνες του νευρικού συστήματος είναι η σεροτονίνη, η νοραδρεναλίνη και η ντοπαμίνη.

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε εδώ ότι ουσιαστικά μέσω αυτών των ουσιών τα νευρικά κύτταρα επικοινωνούν μεταξύ τους. Συγκεκριμένα, το προσυναπτικό νευρικό κύτταρο («προ της σύναψης») επικοινωνεί με το μετασυναπτικό νευρικό κύτταρο μέσω της συναπτικής σχισμής, όπου απελευθερώνονται οι ουσίες αυτές. Οι ουσίες αυτές στη συνέχεια συνδέονται με αντίστοιχους υποδοχείς της επιφάνειας των μετασυναπτικών νευρικών κυττάρων προκαλώντας έτσι την επιθυμητή μεταβολή στο νευρικό κύτταρο αυτό, ανάλογα με το ερέθισμα.

Ας δούμε, λοιπόν, την καθεμία από αυτές τις ουσίες αναλυτικά, για να καταλήξουμε  στον τρόπο που επιδρούν στη δημιουργία των συμπτωμάτων της κατάθλιψης.

Α) Σεροτονίνη

Η σεροτονίνη (ή «ουσία της χαράς») είναι μία μονοαμίνη η οποία συντίθεται από το αμινοξύ τρυπτοφάνη, το οποίο προσλαμβάνουμε από τις τροφές. Έπειτα, η  τρυπτοφάνη μέσω ειδικών ενζύμων στον εγκέφαλο συνθέτει τελικά την σεροτονίνη στο προσυναπτικό νευρικό κύτταρο. Στη συνέχεια, απελευθερώνεται στη συναπτική σχισμή, όπου προσλαμβάνεται από τους υποδοχείς σεροτονίνης του μετασυναπτικού νευρικού κυττάρου.

Υπάρχουν οκτώ υποδοχείς σεροτονίνης που έχουν ταυτοποιηθεί μέχρι στιγμής και επηρεάζονται από διάφορες χημικές ουσίες, όπως ορμόνες, νευροτροφικοί παράγοντες αλλά κι από διάφορες καταστάσεις, όπως κατάθλιψη, άγχος, έλλειψη ύπνου, ψευδαισθήσεις κλπ. Στην κατάθλιψη, η σεροτονίνη είναι εξαιρετικά μειωμένη στον εγκέφαλο και στην ουσία τα αντικαταθλιπτικά στοχεύουν ακριβώς στην αύξηση της συγκέντρωσής της (βλέπε προηγούμενο άρθρο για ακριβή μηχανισμό).

Η διάθεση, η όρεξη, οι αυτοκτονικές σκέψεις και ο ύπνος ρυθμίζονται και επηρεάζονται από την ουσία αυτή.  Η σεροτονίνη ρυθμίζει, τέλος, τις οδούς του πόνου και την αντίδραση του οργανισμού σε ερεθίσματα πόνου (π.χ. αν είναι ελαττωμένη ένα ερέθισμα πόνου μπορεί να εκληφθεί ως πιο έντονο από ό,τι είναι στην πραγματικότητα, κάτι που συμβαίνει συχνά στην κατάθλιψη και το άγχος).

Να σημειώσουμε εδώ ότι εκτός από τον εγκέφαλο, σεροτονίνη παράγεται και στο έντερο αλλά και στα αιμοπετάλια του αίματος. Οι γαστρεντερικές παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων κατά τις πρώτες ημέρες χορήγησης (γαστρική δυσφορία, τάση προς έμετο κ.λ.π.), σχετίζονται ακριβώς με αυτήν την παρουσία των υποδοχέων της σεροτονίνης κατά μήκος του εντερικού σωλήνα. Τροφές που περιέχουν σεροτονίνη είναι η σοκολάτα, η μπανάνα κ.α., ενώ ουσίες που επηρεάζουν την σεροτονίνη εκτός από τα αντικαταθλιπτικά είναι το LSD, το Ecstasy, η βουφοτενίνη (απο μανιτάρια).

Β) Ντοπαμίνη

Η ντοπαμίνη συντίθεται από το αμινοξύ τυροσίνη, το οποίο προσλαμβάνεται από τις τροφές και μεταφέρεται στο νευρικό κύτταρο μέσω ενός ενζύμου που ονομάζεται μεταφορέας της τυροσίνης. Έπειτα από μία χημική διαδικασία η οποία τελικά παράγει την πρόδρομη ουσία της ντοπαμίνης, παράγεται τελικά η ντοπαμίνη. Οι υποδοχείς της ντοπαμίνης που έχουν μελετηθεί περισσότερο είναι πέντε και είναι εξαιρετικά σημαντικοί, καθώς αποτελούν την κυρία θέση σύνδεσης των αντιψυχωτικών φαρμάκων. 

Οι υποδοχείς αυτοί σχετίζονται με τις γνωστικές λειτουργίες στην ψύχωση, με την ευχαρίστηση, την ανταμοιβή, την κίνηση, καθώς και με διάφορες άλλες λειτουργίες. 

Γ) Νοραδρεναλίνη

Η νοραδρεναλίνη ή νορεπινεφρίνη παράγεται από την ντοπαμίνη μέσω μίας ενζυμικής διαδικασίας. Μετά τη σύνθεσή της, αποθηκεύεται σε κυστίδια και μέσω αυτών απελευθερώνεται στην συναπτική στην σχισμή μεταξύ των νευρικών κυττάρων.

 Οι υποδοχείς της νοραδρεναλίνης χωρίζονται σε Α και Β, με τον καθένα από αυτούς να χωρίζεται περαιτέρω σε τρεις διαφορετικούς υπότυπους.

Η νοραδρεναλίνη ρυθμίζει την διάθεση, την εγρήγορση και τις γνωστικές λειτουργίες κι επηρεάζει ακόμα τις οδούς του πόνου.

Επίσης, μπορεί να αυξήσει την απελευθέρωση της σεροτονίνης μέσω διαφόρων συστημάτων ανάδρασης σε κάποια σημεία του εγκεφάλου. Έτσι, πέρα από την άμεση δράση που ασκεί στη διάθεση ασκεί κι έμμεση δράση μέσω του επηρεασμού της σεροτονίνης.

Συμπτώματα και Θεραπεία

Η κατάθλιψη χαρακτηρίζεται κυρίως από συμπτώματα που σχετίζονται με την διάθεση και αντιστοιχούν είτε σε ελάττωση του θετικού συναισθήματος είτε σε αύξηση του αρνητικού συναισθήματος είτε σε συνδυασμό (το πιο σύνηθες).

Στο παρακάτω σχήμα, φαίνεται ενδεικτικά ποιές από τις οδούς που μελετήσαμε παραπάνω επηρεάζονται αντίστοιχα σε κάθε περίπτωση.

  1. Ελάττωση του θετικού συναισθήματος: ντοπαμινεργική και νοραδρενεργική δυσλειτουργία του εγκεφάλου (Β+Γ).
  2. Αύξηση του αρνητικού συναισθήματος: σεροτονινεργική και νοραδρενεργική δυσλειτουργία (Α+Γ).

Για τους παραπάνω λόγους είναι σημαντικό, πέρα από την επίδραση των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων που αποκαθιστούν τη συγκέντρωση των ουσιών αυτών, η θεραπεία της κατάθλιψης να στοχεύει μεταξύ άλλων:

  • Στην ολιστική αντιμετώπιση του σώματος (υγιεινή διατροφή, άσκηση, αποφυγή εθιστικών ουσιών κ.λ.π.), που όπως είδαμε είναι σημαντική για τη διατήρηση των επιθυμητών συγκεντρώσεων των παραπάνω ουσιών στον εγκέφαλο.
  • Στη μείωση του στρες μέσω ψυχοθεραπείας, που ως στόχο μεταξύ άλλων έχει να «προλάβει» τους παράγοντες εκείνους που οδηγούν στη δυσλειτουργία των παραπάνω νευρικοχημικών οδών. 

Δήμητρα Γοργόλη, Ψυχίατρος - Ψυχαναλύτρια

Διαβάστε το πρώτο μέρος του άρθρου εδώ:

Η Νευροβιολογία της Κατάθλιψης (Μέρος 1ο)