Κοινωνική Εργασία στο δρόμο: «Streetwork»

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Η κοινωνική εργασία στο δρόμο (streetwork) αποτελεί προσέγγιση ευάλωτων πληθυσμών οι οποίοι είναι απομακρυσμένοι από τους φορείς παροχών υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής πρόνοιας. Παρά το γεγονός ότι έχουν αναπτυχθεί διαφορετικοί ορισμοί και περιγραφές της προσέγγισης αυτής, ο κοινός στόχος τους εστιάζεται στην προσβασιμότητα των πληθυσμών αυτών στα υπάρχοντα υποστηρικτικά δίκτυα, η οποία αποτελεί δικαίωμα των ανθρώπων στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες και προϋπόθεση για μια δίκαιη κοινωνία (Grymonprez, Roose & Roets, 2017).

Στις Η.Π.Α. η εργασία στο δρόμο (streetwork) απευθυνόταν κυρίως στους φτωχούς και τους μετανάστες. Σύμφωνα με τη Gibson, η σύγχρονη μορφή της εργασίας στο δρόμo βασίζεται στο μοντέλο παροχής κοινωνικών υπηρεσιών που εφαρμόστηκε το 1950 στις Η.Π.Α., προκειμένου οι κοινωνικοί λειτουργοί να διασυνδεθούν και να επικοινωνήσουν με τις συμμορίες των νέων στο χώρο σε μια προσπάθεια μείωσης της βίας, των αντικοινωνικών συμπεριφορών, της πρόκλησης σοβαρών ζημιών σε ανθρώπους και περιουσίες, τη διακοπή της σχολικής παρακολούθησης και τη διόρθωση της «παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς» (Oswald, 1965).

Παρομοίως, το Ηνωμένο Βασίλειο, μετά το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οργανώνει την εργασία με τους νέους των οποίων ο τρόπος ζωής και η κουλτούρα δεν ήταν συνδεόμενα με τις παραδοσιακές υπηρεσίες και ως εκ τούτου, αποτελούσαν απειλή για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.

Έκτοτε, η εργασία στο δρόμο διαδόθηκε σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης, της Αφρικής, Ασίας, Λατινικής Αμερικής και Αυστραλίας, και σταδιακά διευρύνθηκε και συμπεριέλαβε τόσο τους νέους και τους μετανάστες όσο και χρήστες ουσιών, ψυχικά ασθενείς, ηλικιωμένους, οικογένειες, παιδιά, αποφυλακισμένους, άστεγους, εργάτριες του σεξ και άλλες ομάδες. Στην Ελλάδα, η εφαρμογή προγραμμάτων στο δρόμο, ξεκίνησε πριν δύο δεκαετίες περίπου και πραγματοποιείται από φορείς πρόληψης και αντιμετώπισης της χρήσης ουσιών, της αστεγίας και άλλων προβλημάτων ευπαθών πληθυσμιακών ομάδων. 

Η κοινωνική εργασία στον δρόμο, λειτουργεί ως υπηρεσία πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και στηρίζει πληθυσμούς που διαβιούν σε συνθήκες δρόμου. Σε διάφορες παρεμβάσεις «streetwork» διατίθεται ειδικό εξοπλισμένο όχημα το οποίο δραστηριοποιείται σε περιοχές εκτός και εντός της Αττικής. (Πχ. κινητές μονάδες οι οποίες λειτουργούν κάτω από την εποπτεία μη κερδοσκοπικών οργανώσεων) στελεχωμένες από επαγγελματίες της υγείας και εθελοντές. Εκεί, παρέχονται υπηρεσίες άμεσης ανακούφισης των αστέγων όπως πρώτες βοήθειες , νοσηλευτικές και ιατρικές συμβουλές, είδη πρώτης ανάγκης (τρόφιμα, νερό, ρούχα, κουβέρτες κ.λπ.), καθώς και ενημέρωση -δικτύωση των αστέγων με υπηρεσίες υγείας κ.α. για την κάλυψη των αναγκών τους (π.χ. υπνωτήρια, συσσίτια, λουτρά κ.α.). Παράλληλα η δράση αυτή καταγράφει τις συνθήκες διαβίωσης στο δρόμο, χαρτογραφεί τις περιοχές που διαβιούν άστεγοι καθώς και ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες, λειτουργώντας ως εργαλείο σε ερευνητικές εργασίες.

Στόχοι του Street Work

Το εγχειρίδιο του Διεθνούς Δικτύου των Κοινωνικών Λειτουργών στο Δρόμο (2008) παρουσιάζει τους στόχους της εργασίας στο δρόμο ως εξής: (α) Προσέγγιση των ατόμων, οικογενειών, ομάδων που έχουν ανάγκη υποστήριξης ή βοήθειας αλλά είναι εκτός των υπηρεσιών, (β) Κινητοποίηση και συνοδεία για την εύρεση εναλλακτικών δραστηριοτήτων ή τύπου υποστήριξης και θεραπείας, (γ) Κοινωνική εκπαίδευση σχετικά με τη χρήση των διαθέσιμων υπηρεσιών, (δ) Μείωση αποκλεισμού και (ε) Ενδυνάμωση της πολιτικής και κοινωνικής συνείδησης της κοινωνίας και των σχεδιαστών της πολιτικής. Τέλος, οι Karabanow και Clement (2004) εντάσσουν τις υπηρεσίες σε πληθυσμούς στο δρόμο σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες που αφορούν την εκπλήρωση βασικών αναγκών, τις ιατρικές υπηρεσίες, τις θεραπευτικές και συμβουλευτικές υπηρεσίες και τις υπηρεσίες εκμάθησης δεξιοτήτων.

Ερευνητικά δεδομένα στον Δήμο Αθηναίων

Μέσω του προγράμματος «Καταπολέμηση της Φτώχειας και της Κοινωνικής Περι-θωριοποίησης» το οποίο υλοποιήθηκε την περίοδο 2015-2016, συγκεκριμένα 13 Μαρτίου 2015 έως 22 Μαρτίου 2016 με 205 εξορμήσεις στα όρια του Δήμου Αθη-ναίων τα ευρήματα που καταγράφηκαν σε σχέση με την παρέμβαση του «Streetwork» ήταν τα εξής: Το 62% των αστέγων είναι Έλληνες. Στη συντριπτική τους πλειονότητα (85,4%) είναι άντρες. Το μεγαλύτερο μέρος (57%) των αστέγων ανήκει στη δυναμική ηλικιακή ομάδα 35-55. Μεγάλο ποσοστό οδηγήθηκε στον δρόμο την τελευταία 5ετία (71%) και τον τελευταίο χρόνο το 21,7%. Το 29% δηλώνει ότι δεν θέλει να μετακινη-θεί σε κάποια δομή φιλοξενίας - Το 41,2% των αστέγων δηλώνουν ότι κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών, το 7,3% χρήση αλκοόλ και το 2% και των δύο. Το 47% δηλώνει ως αιτία που είναι άστεγος, την απώλεια της εργασίας του. Το 16% όσων είχαν κάνει εξετάσεις έχουν διαγνωστεί με HIV και το 34% με HCV. Το 20.6% των εθισμένων (ναρκωτικά ή/και αλκοόλ) είναι θετικοί στον HIV και το 42.5% έχουν διαγνωστεί με HCV. Το 35% των ερωτηθέντων δήλωσε πως πάσχει από κάποιο νόσημα (ψυχιατρικό ή σοβαρό νόσημα) που τους αποτρέπει από εργασία. Το 39% των χρηστών δήλωσε πως έχει κάνει φυλακή και το 50.9% πως επαιτεί.

Μέσω της έρευνας, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης και το πώς διαμορφώνο-νται οι απαντήσεις σχετικά με την άρνηση φιλοξενίας σε ξενώνες: Συγκεκριμένα, 30 άτομα που έμεναν σε κάποιο εγκαταλειμμένο κτήριο και 22 που φιλοξενούνταν δή-λωσαν ότι έχουν μείνει έξω στο δρόμο κατά το παρελθόν. Αυτό σημαίνει ότι το 70.1% των ανθρώπων που συμμετείχαν στην έρευνα μένουν ή έχουν μείνει έξω (rough sleepers). Το 29% αρνείται να ζητήσει ένταξη σε ξενώνα. Οι κυριότεροι λόγοι είναι α) ότι διέμεναν κάπου τη στιγμή της προσέγγισης (φιλοξενούνταν, ή κατοικούν σε σπίτι χωρίς νερό και ρεύμα) και το προτιμούν από τον ξενώνα, β) Το πλήθος αλλά και το είδος των δικαιολογητικών που απαιτούνται, γ) Οι άσχημες συνθήκες διαβίωσης που επικρατούν σε αρκετούς ξενώνες δ) Η συνύπαρξη με πολλά και διαφορετικά άτομα ε) Περιορισμοί και κανόνες που θα πρέπει να ακολουθούν στ) Άρνηση στο να «χωριστούν» με τον/την σύντροφο/φίλο/συγγενή που διαβιούν.

Αξίζει στο σημείο αυτό, να παρατεθούν κάποιες μαρτυρίες αστέγων που συμμετείχαν στην έρευνα: Θέλω να πάω να κλέψω να μπω φυλακή ξανά για να έχω στέγη & φαγητό Σπύρος Θ. 31 χρόνων. Εύχομαι στον θεό να κάνει ζέστη & όχι κρύο. Hasan A. 66 χρόνων. Πίνω & τσακώνομαι…τι άλλο να κάνω...δεν ξέρεις τι να κάνεις τον χρόνο σου όταν είσαι άστεγος & δεν έχεις δουλειά. Adam K. 55 χρόνων. Θέλω να δουλέψω, κλεί-σανε οι πόρτες από όλους μετά την φυλακή, όλοι μου γύρισαν την πλάτη. Γεώργιος Α. 49 χρονών.

Άγχος να βρω τα ναρκωτικά, άγχος να βρω λεφτά, μια ζωή άγχος, βαρέθηκα καλύτερα να γυρίσω πίσω & να με εκτελέσουν παρά να πεθάνω εδώ σαν το σκύλο απ' τα ναρκω-τικά. Neway G. 45 χρόνων. Για λεφτά ζητιανεύω. Tι να κάνω. Nα κλέψω; Δεν είμαι κλέφτης. Γεράσιμος Λ. 32 χρονών. Ανάγκη, να κόψω να ανταπεξέλθω να μπορώ να κοιτώ κατάματα τα παιδιά μου. Παναγιώτης Κ. 48 χρόνων.

Συνοψίζοντας

Ο Ζαϊμάκης (2009:219) για το «Streetwork» έχει χαρακτηριστικά αναφέρει ότι «οι εργαζόμενοι στα προγράμματα εκτός δομής φιλοδοξούν να δημιουργήσουν ισότιμες και ειλικρινείς σχέσεις εμπιστοσύνης με τα άτομα σε κίνδυνο, με στόχο την κινητοποίηση τους για την ανάληψη δράσης και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης τους». Αντιλαμβάνεται κανείς λοιπόν, ότι η παρέμβαση του «Street work» υιοθέτει όχι μόνο τις παραδοχές της κριτικής κοινωνικής εργασίας (αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας) αλλά και τις πρακτικές της, δηλαδή την ενδυνάμωση του πληθυσμού και την ενεργό συμμετοχή του. Παράλληλα, σημαντικό είναι ότι το «Streetwork» δεν στιγματίζει τους ανθρώπους που ζουν στο δρόμο, ούτε και απαιτεί από αυτούς να αλλάξουν τον τρόπο ζωής τους σε περίπτωση που δεν το επιθυμούν. Όλα τα παραπάνω συνάδουν με τις αρχές, τις αξίες και τις πρακτικές της κοινωνικής εργασίας και αντικατοπτρίζονται στην άσκηση της δουλειάς στο δρόμο, αποδεικνύοντας καθημερινά ότι μια διαφορετική και κριτική πρακτική προσέγγισης των ευάλωτων πληθυσμών μπορεί να επιφέρει μια αργή και σταδιακή κοινωνική αλλαγή.

Πηγές:

  • Grymonprez H, Roose R, Roets G. Outreach social work: from managing access to practices of accessibility. European Journal of Social Work. 2017 Jul 4;20(4):461-71.
  • Oswald MO. Detached work amongst two adolescent groups. Australian Social Work. 1965 May 1;18(1):8-14.
  • Karabanow J, Clement P. Interventions with Street Youth: A Commentary on the Practice-Based Research Literature. Brief Treatment & Crisis Intervention. 2004 Apr 1;4(1).
  • Dynamo International-The international Network of Social Street Workers (2008). Street work an international handbook.
  • Ζαϊμάκης, Γ.(2009). Κοινοτική Εργασία και Τοπικές Κοινωνίες. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  • http://kyada-athens.gr/
  • http://www.klimaka.org.gr/