Η Ηθική Παρενόχληση(Mobbing) στο Εργασιακό Περιβάλλον. (Μέρος 1o)

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Ο όρος «mobbing» για πρώτη φορά χρησιμοποιείται τον 19ο αιώνα από Βρετανούς βιολόγους στην προσπάθεια τους να περιγράψουν την επιθετική συμπεριφορά κατά την πτήση ορισμένων αποδημητικών πτηνών. Ωστόσο, έναν αιώνα αργότερα ο ηθικολόγος Konrad Lorenz χρησιμοποίησε τον όρο για να ερμηνεύσει την εχθρική συμπεριφορά των μελών μίας αγέλης ζώων απέναντι σε εισβολείς του ιδίου είδους, προκειμένου να τους απομακρύνουν από την περιοχή τους. Το 1972, ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τον Σουηδό γιατρό Heinemann με σκοπό να χαρακτηρίσει την καταστρεπτική συμπεριφορά ομάδων παιδιών εναντίον ενός παιδιού. Κατά την δεκαετία του 1980, ο Γερμανός ψυχολόγος Heinz Leymann χρησιμοποιεί τον όρο, με σκοπό να προσδιορίσει την κακοποίηση και το σύνολο των αρνητικών επιδράσεων μέσα σε κοινωνικούς σχηματισμούς. Συγκεκριμένα, χαρακτήρισε ως «σύνδρομο mobbing» το σύνολο των αρνητικών επιδράσεων στην υγεία του ανθρώπου, που είναι αποτέλεσμα της ηθικής παρενόχλησης στους εργασιακούς χώρους.

Ο όρος «mobbing» προέρχεται από την αγγλική λέξη mob που σημαίνει επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ και εκφράζει σήμερα τη συστηματική ψυχολογική επίθεση και στρατηγική περιθωριοποίησης που δέχονται στο εργασιακό τους περιβάλλον, άτομα, από τους ιεραρχικά ανώτερους ή ακόμη και από τους συναδέλφους τους.

Σύμφωνα με τον Κώδικα Πρακτικής της Βρετανικής Υπηρεσίας παροχής συμβουλών, η ηθική παρενόχληση ορίζεται «ως ενοχλητική, εκφοβιστική, κακόβουλη και προσβλητική συμπεριφορά, ως κατάχρηση εξουσίας με μέσα που αποσκοπούν στην υπονόμευση, την ταπείνωση, τον υποβιβασμό της προσωπικότητας ή την αδικία του αποδέκτη της παρενόχλησης».

Στην Γαλλία, σύμφωνα με τον Εργατικό Κώδικα «κανένας εργαζόμενος δεν πρέπει να υφίσταται τις επαναλαμβανόμενες επιθέσεις της ηθικής παρενόχλησης από τον εργοδότη, τον αντιπρόσωπο του ή από οποιοδήποτε πρόσωπο που κάνει κατάχρηση της εξουσίας των αρμοδιοτήτων του, που έχουν ως αντικείμενο ή αποτέλεσμα την προσβολή της αξιοπρέπειας του και τη δημιουργία ταπεινωτικών ή υποτιμητικών συνθηκών εργασίας».

Σταδιοποίηση του συνδρόμου

Ένα από τα πιο πλήρη μοντέλα σταδιοποίησης του συνδρόμου «mobbing» είναι εκείνο του Leymann (1990), το οποίο περιγράφει τέσσερα στάδια: Το 1ο στάδιο αφορά την καθημερινή διένεξη, το 2ο στάδιο αφορά την αρχή του φαινομένου «mobbing», το στάδιο αυτό χαρακτηρίζεται από την «ωρίμανση της καθημερινής διένεξης» ενώ οι προσβολές γίνονται συνεχείς και συστηματικές, το 3ο στάδιο αφορά την συμμετοχή της διοίκησης όπου σε αυτό το στάδιο, το σύνδρομο «mobbing» ξεφεύγει από τα όρια του στενού εργασιακού χώρου. Τέλος, το 4ο στάδιο αφορά τον αποκλεισμό από την αγορά εργασίας.

Workplace Bullying Institute (2003)

Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη από το Workplace Bullying Institute, οι πιο διαδεδομένες τακτικές «mobbing» που έχουν υιοθετηθεί από τους θύτες, είναι οι ακόλουθες: Ψευδείς κατηγορίες για λάθη που στην πραγματικότητα δεν έγιναν ποτέ (71%), άγριες και επίμονες ματιές εκφοβιστικού χαραχτήρα(68%), απόρριψη των σκέψεων και των συναισθημάτων του θύματος τη στιγμή των συσκέψεων (64%), προσπάθεια παραγκωνισμού από τους υπόλοιπους συναδέλφους (64%), ανεξέλεγκτες μεταβολές διάθεσης του θύτη μπροστά στην ομάδα (61%), δημιουργία κανόνων από την πλευρά του θύτη που ούτε ο ίδιος ακολουθεί(61%), αγνόηση της ικανοποιητικής και υποδειγματικής ποιότητας της ολοκληρωμένης εργασίας, παρά τα αποδεικτικά στοιχεία (58%), επίκριση του θύματος (57%), διάδοση φημών σε βάρος του θύματος(56%), ενθάρρυνση των ατόμων να στρέφονται ενάντια στο θύμα (55%), διαχωρισμός και απομόνωση του ατόμου από τους συναδέρφους του, είτε κοινωνικά είτε σωματικά (54%), ο θύτης εμφανίζεται δημοσίως να έχει ανάρμοστη συμπεριφορά, αλλά όχι παράνομη (53%), φωνάζει, ουρλιάζει και απειλεί το θύμα μπροστά σε άλλους για να το ταπεινώσει (53%), καρπώνεται κόπους των άλλων ως δικούς του(47%), καταχράται τη διαδικασία της αξιολόγησης, επικαλούμενος ψευδείς πληροφορίες σχετικά με την απόδοση του ατόμου (46%), χαρακτηρίζει το θύμα ως «ανυπότακτο», όταν αυτό αρνείται να υπακούσει σε αυθαίρετες εντολές (46%), χρησιμοποιεί εμπιστευτικές πληροφορίες για το άτομο, προκειμένου να το ταπεινώσει είτε ιδιωτικά είτε δημόσια (45%), κάνει αντίποινα στο θύμα, όταν αυτό καταγγείλει ένα περιστατικό ή εκφράσει κάποιο παράπονο (45%), προσβάλλει και υποτιμά λεκτικά το θύμα με γνώμονα το φύλο, τη φυλή, την προφορά, τη γλώσσα ή κάποια σωματική ιδιαιτερότητά του (44%), αναθέτει στο θύμα να διεκπεραιώσει μια ανεπιθύμητη εργασία για να το τιμωρήσει (44%), έχει υπερβολικές απαιτήσεις από το θύμα, με σκοπό να το απομονώσει (44%) , ξεκινά μια αβάσιμη εκστρατεία εκδίωξης του, την οποία η διοίκηση δεν προσπαθεί να αποτρέψει (43%), ενθαρρύνει το θύμα να εγκαταλείψει τη θέση του ή να μεταφερθεί, προκειμένου να αντιμετωπίσει μεγαλύτερη κακομεταχείριση (43%), υπονομεύει τη συμβολή του θύματος στην επιτυχία της ομάδας και παραβλέπει την ανταμοιβή του (41%), εξασφαλίζει την αποτυχία του ατόμου να εκτελέσει ορθά τα καθήκοντά του (40%).

Ερευνητικά δεδομένα 

Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν, ότι ένας στους δέκα Έλληνες, παραδέχεται συνθήκες εκφοβισμού στη δουλειά του. Συγκεκριμένα, 5% των Ελλήνων εργαζόμενων αναφέρουν περιστατικά σωματικής βίας στο εργασιακό περιβάλλον, 8% των ευρωπαίων εργαζόμενων αναφέρουν πως έχουν υποστεί «mobbing»,  με απόρροια να μειώνεται η απόδοση στην εργασία τους σε ποσοστό 80% ενώ το 50% των θυμάτων του «mobbing» αναφέρουν ότι υποφέρουν από έντονο άγχος και στρες.

Σύμφωνα με δεδομένα από το επιστημονικό άρθρο της Sitzman (2004), τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναικός έχουν τις ίδιες πιθανότητες να πέσουν θύματα «mobbing». Ωστόσο, κατά 77% οι γυναίκες τείνουν περισσότερο να γίνονται στόχοι επιθέσεων. Επίσης, πολύ συχνά η γυναίκες δέχονται εκφοβισμό από άτομα του ίδιου φύλου.

Έρευνα στη Σουηδία το 2014, αναφορικά με το φύλο των θυμάτων αναδεικνύει ότι το 40% των γυναικών έχει δεχτεί εκφοβισμό από γυναίκες, το 76% των αντρών παρενοχλείται από άντρες, ενώ μόνο το 3% των αντρών έχει δεχτεί επίθεση από γυναίκες.

Έρευνα που δημοσιεύτηκε στο NCBI (2019), έδειξε ότι από 300 άτομα που αντιμετώπισαν ψυχικές διαταραχές, τα 130 αντιμετώπισαν ψυχολογικό τραύμα από εργασιακό εκφοβισμό που υπέστησαν.

Τέλος, έρευνες που έχουν διεξαχθεί στην Αυστραλία και στις ΗΠΑ και δημοσιεύονται στο επιστημονικό άρθρο «Taught by humiliation: When senior doctors bully junior doctors people die» και συγκεκριμένα στο περιοδικό Medical Journey of Australia δείχνουν ότι το 71% των ερωτηθέντων - κυρίως νοσηλευτές και γιατροί- συμφώνησαν ότι η μη επαγγελματική συμπεριφορά και η κακή επικοινωνία συνέβαλε στην πρόκληση ιατρικών λαθών, ενώ το 27% πίστευαν ότι η αντιεπαγγελματική συμπεριφορά είχε συμβάλει στον πρόωρο θάνατο ασθενούς. 

Καθίσταται σαφές ότι ο εκφοβισμός στα νοσοκομεία από τα ερευνητικά δεδομένα που προκύπτουν, προκαλεί κατάθλιψη, άγχος και κόπωση (burnout) μεταξύ των εργαζομένων στον τομέα της υγείας. Παράλληλα, μπορεί να μειώσει την απόδοση των εργαζομένων καθώς και τα επίπεδα αυτοεκτίμησης. Αυτό σε συνδυασμό με το άγχος και το χαμηλό ποσοστό ικανοποίησης του προσωπικού οδηγεί σε υψηλότερα ποσοστά απόσυρσης, επηρεάζοντας τη συνέχεια της φροντίδας των ασθενών και αυξάνοντας το φόρτο εργασίας σε ήδη υπερβολικά τεταμένες κλινικές και τμημάτων. 

Πηγές:

  • Leymann, H., & Gustafsson, A. (1996). Mobbing at Work and the development of Post-traumatic Stress Disorders. European Journal of Work and Organizational Psychology, 5(2), 251-275
  • Rompolas, Periklis, & Brenta, Georgia. (2019). Mobbing Syndrome In The Workplace Of Health Professionals. Perioperative Nursing (GORNA), E-ISSN:2241-3634, 8(1), 35–53
  • Einarsen, S., & Raknes, B. I. (1997). Harassment in the workplace and the victimization of men. Violence and victims, 12(3), 247-263.
  • Johanna Westbrook, Neroli Sunderland, «Taught by humiliation: When senior doctors bully junior doctors people die» στο The Feed
  • Kathy Sitzman, M. S. (2004). Workplace bullying. Workplace Health & Safety, 52(5), 220.
  • Tatar, Z. B., & Yüksel, Ş. (2019). Mobbing at workplace–psychological trauma and documentation of psychiatric symptoms. Archives of Neuropsychiatry, 56(1), 57.
  • Workplace Bullying Institute, (2003) Top 25 workplace bullying tactics. Available from: https://www.workplacebullying.org/top-25/ (Accessed 09 September 2019)
  • https://www.elinyae.gr