Το Φαινόμενο του Απατεώνα

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Ο όρος πρωτοχρησιμοποιήθηκε το 1978 από τους Clance & Imes όταν θέλησαν να μελετήσουν και να περιγράψουν την ψυχική εμπειρία όπου κάποιο άτομο πιστεύει πως τα επιτεύγματα του δεν οφείλονται στις ικανότητες του αλλά είναι αποτέλεσμα τύχης, προσπάθειας σημαντικά σκληρότερης από όσο θα χρειαζόταν κάποιος άλλος ή ακόμα και πως έχει με κάποιον τρόπο εξαπατήσει και ξεγελάσει τους άλλους αναφορικά με τις ικανότητες και δεξιότητες που έχει.


 Το φαινόμενο αυτό αρχικά θεωρήθηκε ότι αφορά περισσότερο τον γυναικείο πληθυσμό και μάλιστα υψηλού μορφωτικού επιπέδου. Τα στερεότυπα της κοινωνίας που ήθελαν τις γυναίκες λιγότερο ικανές και επιδέξιες σε αρκετούς τομείς ήταν ακόμα πολύ ισχυρά. Μετέπειτα έρευνες κατέληξαν στο συμπέρασμα πως το φαινόμενο του απατεώνα αφορά εξίσου τον αντρικό και τον γυναικείο πληθυσμό με ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά στον δυτικό κόσμο. Πιστεύεται ότι ένα 70% των ατόμων με ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση βιώνουν σε κάποια περίοδο της ζωής τους συμπτώματα αυτού του φαινομένου. Παρόλο που δεν έχει ακόμα καταχωρηθεί ούτε στο DSM (Διαγνωστικό και Στατιστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Ένωσης) ούτε στο ICD (Διεθνής Στατιστική Ταξινόμηση Νοσημάτων και Συναφών προβλημάτων υγείας) είναι ένας καθολικά αποδεκτός ορισμός με συγκεκριμένη συμπτωματολογία.


Τα άτομα λοιπόν που βιώνουν το σύνδρομο του απατεώνα παρουσιάζουν μια μεγάλη δυσκολία στο να αναγνωρίσουν την αξία των όσων έχουν κατακτήσει, αμφισβητούν διαρκώς τις ικανότητες τους, δυσκολεύονται να δεχτούν τον οποιονδήποτε έπαινο, αισθάνονται "λίγοι" συγκριτικά με τους άλλους, αδυνατούν να προβάλουν τον εαυτό τους. Υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα σε ό,τι έχουν αντικειμενικά κατακτήσει και πως τα ίδια το βιώνουν και αξιολογούν. Αποδίδουν τις επιτυχίες τους στον παράγοντα τύχη, στις συγκυρίες, στην ευκολία του στόχου, στην δυσανάλογα μεγάλη  προσπάθεια  που κατέβαλαν, στην  επιείκεια των  άλλων. Κάθε φορά που πετυχαίνουν  έναν  στόχο αντί  να αισθάνονται χαρά και υπερηφάνεια, αισθάνονται απλά ανακούφιση ή και άγχος. Βιώνουν διαρκώς την αγωνία  ότι εξαπατούν τους άλλους και δεν θα αργήσει η στιγμή που θα αποκαλυφθεί η ανεπάρκεια τους, όλοι θα τους θεωρήσουν απατεώνες και θα εκτεθούν ανεπανόρθωτα.

Σύμφωνα με την Dr. Vallerie Young υπάρχουν πέντε υποκατηγορίες του συνδρόμου:

  1. Ο τελειομανής, το άτομο που θέτει υπερβολικά ψηλά τον πήχη. Θέτει στόχους που είναι αδύνατον να κατακτήσει υπονομεύοντας την επιτυχία του. Συνήθως είναι άτομο συγκεντρωτικό που θέλει να ελέγχει τα πάντα.                                                                                                                                                                          
  2. Ο υπερήρωας εργασιομανής, άοκνος, δυσκολεύεται να αφιερώσει χρόνο στον εαυτό του  για την ξεκούραση και διασκέδαση του. Προσπαθεί να αντλήσει την αυτοαξία  του μέσα από την σκληρή δουλειά αλλά πάντα υπάρχει ο επόμενος στόχος που τον κρατάει μακριά από την επιβεβαίωση.                                                
  3. Ο εκ φύσεως ιδιοφυία όπως και ο τελειομανής, θέτει υπερβολικά υψηλούς στόχους που πιστεύει πως οι άλλοι κατακτούν με την πρώτη οπότε χρεώνει σε δική του ανεπάρκεια και ανικανότητα το γεγονός ότι χρειάζεται προσπάθεια και επανάληψη.                                                                                                                                    
  4. Ο βιρτουόζος, το άτομο που δεν ζητάει βοήθεια από φόβο ότι θα εκτεθεί και θα φανεί η ανεπάρκεια του. Πιστεύει εξάλλου ότι μόνο όταν κάνει κάτι μόνο του έχει αξία. Το να χρειάζεται βοήθεια είναι μια ακόμα απόδειξη της ανικανότητας του.                                                                                                                                                          
  5. Ο ειδικός πιστεύει πως πρέπει να γνωρίζει τα πάντα σε ένα θέμα, δεν θεωρεί ποτέ τις γνώσεις του αρκετές και διαρκώς αναζητά καινούργιες εκπαιδεύσεις. Δεν αισθάνεται ποτέ ασφαλής με το επίπεδο των γνώσεων του και φοβάται ότι θα αξιολογηθεί ως ελλειματικό.

Καθώς η δυτική κουλτούρα αποδίδει έντονα την αξία ενός ατόμου στα επιτεύγματα και αποκτήματα του, κοινωνικοπολιτισμικοί λόγοι ενισχύουν την ύπαρξη του συνδρόμου. Η ρίζες όμως της προδιάθεσης για την ανάπτυξη του  αναζητούνται στους κόλπους της οικογένειας. Όπως λεπτομερώς ανέπτυξε ο Bussotti, η δυναμική της οικογένειας συνδέεται άμεσα με την διαμόρφωση μιας προσωπικότητας ευάλωτης στην εμφάνιση του συνδρόμου. Πίεση και απαιτήσεις μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον οδηγούν ένα παιδί να αναπτύξει συμπεριφορές με τις οποίες προσπαθεί να κερδίσει στήριξη και αποδοχή ικανοποιώντας τους άλλους. Πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει ότι αξίζει. Βρίσκεται σε έναν χωρίς τέλος αγώνα για  να πάρει αυτό που ως παιδί έχει ανάγκη, προσοχή, φροντίδα, αποδοχή. Παιδιά ναρκισσιστικών γονέων συχνά ως ενήλικες βασανίζονται από αισθήματα ανεπάρκειας. Στο περιβάλλον που μεγάλωσαν υπήρχε μόνο μια θέση για την επιτυχία και αυτή ήταν μόνιμα κατειλημμένη από τον νάρκισσο γονέα. Ενήλικες που ως παιδιά είχαν τον ρόλο του γονέα οπού έπρεπε αυτά να φροντίζουν, να προσφέρουν , να ικανοποιούν, δυσκολεύονται να δεχτούν την αξία τους, να αναγνωρίσουν την προσπάθεια τους να εισπράξουν τον έπαινο και να απολαύσουν την κατάκτηση ένος στόχου.


Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση του άγχους και της ΓΑΔ (γενικευμένη αγχώδης διαταραχή) που συχνά συνυπάρχει. Η μη ρεαλιστική καταστροφική απειλή της αποτυχίας μπορεί επίσης να επεξεργαστεί με ΓΣΘ. Συστημική, ψυχοδυναμική και τραυματοθεραπεία ολοκληρωνουν την εις βάθος επεξεργασία και θεραπευτική αντιμετώπιση.                                                                                                                                                                                                             

Γεωργία Μπαλογιάννη

Ψυχολόγος, MSc

Ψυχοθεραπεύτρια - Τραυματοθεραπεύτρια EMDR, BRAINSPOTTING, CRM, DBR

                                                    

Πηγές:

  • Bussotti, C. The imposter phenomenon family roles and environment. Publisher,Georgia State University,(1990).
  • Bravata, et al. Prevalence, predictors and treatment of Impostor Syndrome : a systematic Review. Journal of General Internal medicine 35, 1252-1275 (2020).
  • Castro ,D.M. Jones, R.A. & Mirsalimi, H. Parentification and the Imposter Phenomenon: An empirical investigation. The american journal of family therapy,32,205-216,(2014).
  • Clance,P.R. & Imes.S.A. The Imposter Phenomenon in high achieving women: Dynamics and Therapeutic Intervention. Psychotherapy: Theory Research and Practice,15,241-247(1978).
  • Langford Joe, Clance Pauline Rose The Imposter phenomenon: Resent research findings regarding dynamics, personality and family patterns and their implications for treatment. Psychotherapy vol 30, fall 1993 number 3 pg 495-501.