Τρίτη ηλικία & Υποστηρικτικά δίκτυα

Κατηγορία: Ψυχολογία ενηλίκωνΔημοσιεύθηκε στις

Η «Παγκόσμια Συνέλευση του Γήρατος», το 1982 στη Βιέννη, ύστερα από απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του Ο.Η.Ε., υιοθέτησε την ηλικία των 60 ετών και άνω, ως όριο για τη καταγραφή των ατόμων που ανήκουν στην τρίτη ηλικία. Αρκετοί επιστήμονες ωστόσο, ως αντίστοιχο όριο θεωρούν την ηλικία των 65 ετών και άνω, ενώ κάποιοι προτιμούν τον διαχωρισμό του συνόλου των υπερηλίκων σε υποσύνολα ηλικιών καθώς θεωρούν ότι τα διάφορα προβλήματα που προκύπτουν διαφοροποιούνται ανάλογα με την πρόοδο της ηλικίας (Ελληνική Εθνική Επιτροπή για την Παγκόσμια Συνέλευση Γήρατος, 1982). Σήμερα, έχει επικρατήσει διεθνώς η ηλικία των 65 ετών, η οποία ταυτίζεται με την ηλικία της συνταξιοδότησης.

Βασικοί Παράγοντες

Σημαντικοί παράγοντες που δρουν καθοριστικά στη διαδικασία της γήρανσης σύμφωνα με τον Hayflick είναι οι εξής: Η κληρονομικότητα, το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον, η κοινωνική προσαρμογή και η συμπεριφορά, η ψυχοσύνθεση του ίδιου του ατόμου καθώς και η υγιεινή διαβίωση. Οι περισσότεροι επιστήμονες, που ασχολούνται με την φυσιολογία και την βιολογία της γήρανσης, συμφωνούν ότι, κατά πάσα πιθανότητα, δεν υφίσταται μία και μόνο θεωρία, που να ερμηνεύει πλήρως το φαινόμενο της γήρανσης (Luborsky & Rubinstein,1990).

Αξίζει να σημειωθεί ότι τρείς είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες που καθορίζουν την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων: Η μόρφωση, το εισόδημα καθώς και η σωματική και ψυχική τους υγεία.

Χαρακτηριστικά του γήρατος

Το γήρας, σύμφωνα με τα κριτήρια του Strehler είναι φυσιολογική διαδικασία εξέλιξης. Καθολική, εγγενής, προοδευτική και μη αναστρέψιμη. Ως φυσικό φαινόμενο είναι ευμετάβλητο. Επέρχεται, σε διαφορετικούς ρυθμούς και εξαρτάται από γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Το φυσιολογικό γήρας έχει ποικίλα χαρακτηριστικά που διαφέρουν από το παθολογικό γήρας. (Fillit et al, 2010).

Σημειώνεται πως υπάρχει μεγάλη συσχέτιση μεταξύ γήρατος και νοσηρότητας. Τα κυριότερα κλινικά προβλήματα των ηλικιωμένων ατόμων είναι εγκεφαλικά και αγγειακά επεισόδια, έλλειψη κινητικότητας, με αποτέλεσμα πτώσεις και διάφορα ατυχήματα λόγω μειωμένης κινητικότητας, ακράτεια και διανοητικές διαταραχές. Τα νοσήματα των ηλικιωμένων ατόμων έχουν ιδιαιτερότητες και εκδηλώνονται με διαφορετικό τρόπο από ό,τι θα εκδηλώνονταν σε κάποιο ενήλικο άτομο. Η διαφοροποίηση αυτή καθιστά πολλές φορές δύσκολη τη διάγνωση και τη διαχείριση του ηλικιωμένου ασθενή.

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι η αλληλεπίδραση νόσου-γήρατος έχει σημαντικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Για αυτό άλλωστε απαιτείται και ανάλογη παρέμβαση από όλες τις βαθμίδες περίθαλψης με σκοπό την βελτίωση της ποιότητας ζωής ατόμων της τρίτης ηλικίας.

Ανάγκες της Τρίτης Ηλικίας-Η θεωρία του Maslow

Οι ανάγκες της τρίτης ηλικίας είναι πολλές. Ωστόσο, διαφοροποιούνται από άτομο σε άτομο. Ο Maslow, ήταν εκείνος που μίλησε για την ιεράρχιση αυτών των αναγκών αλλά και την επίδρασή τους στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Σύμφωνα με τον Maslow, έξι βασικές ανάγκες είναι ικανές να υποκινούν το άτομο σε δράση, όταν δεν ικανοποιούνται. Οι ανάγκες αυτές έχουν ιεραρχηθεί σε πέντε κατηγορίες: Φυσιολογικές ανάγκες που σχετίζονται με τις βασικές ανάγκες οι οποίες κρατούν το άτομο ζωντανό, ανάγκες ασφάλειας οι οποίες σχετίζονται με τα συναισθήματα τα οποία προκύπτουν από την ανάγκη για αυτοσυντήρηση, κοινωνικές ανάγκες οι οποίες σχετίζονται με την ανάγκη του ατόμου για κοινωνικοποίηση, αγάπη, φιλία κ.α, ανάγκη για αυτοεκτίμηση και αναγνώριση από τους άλλους καθώς και ανάγκη για αυτολοκλήρωση, αυτενέργεια, αυτοανάπτυξη.

Προβλήματα των ηλικιωμένων

Τα πιο συνήθη και σημαντικότερα προβλήματα ατόμων της τρίτης ηλικίας είναι η μοναξιά που βιώνει το άτομο λόγο της απώλειας στενών συγγενών, κοντινών και οικείων προσώπων η οποία πολλές φορές μάλιστα μεγαλώνει καθώς συνοδεύεται με την ανησυχία του θανάτου, οικονομικά προβλήματα καθώς στον ηλικιωμένο πληθυσμό και δη στον ελληνικό υπάρχει μεγάλη οικονομική ανισότητα δεδομένου ότι η σύνταξη είναι η κύρια πηγή εισοδήματος, παθολογικά και άλλα προβλήματα υγείας, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο που περιορίζει τα ενδιαφέροντα των ηλικιωμένων, οι ανεπαρκείς υπηρεσίες υγείας και η περιορισμένη πρόσβαση των ατόμων σε αυτές, η έλλειψη κοινωνικό-ιατρικών υπηρεσιών, η έλλειψη σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα των ηλικιωμένων, η απώλεια της αυτονομίας καθώς και η ανάγκη βοήθειας τρίτου προσώπου.

Υπηρεσίες και προγράμματα κοινωνικής φροντίδας

Τα άτομα της τρίτης ηλικίας μπορούν να υποστηριχθούν μέσω δομών, υπηρεσιών και δράσεων υποστήριξης και φροντίδας,. Η στήριξη αυτής της ηλικιακής ομάδας είναι σημαντική καθώς η περίοδος της τρίτης ηλικίας είναι εξίσου δημιουργική, παραγωγική και δυναμική στη ζωή των ανθρώπων. Παρακάτω, παραθέτονται ενδεικτικά κάποια από τα σημαντικότερα υποστηρικτικά δίκτυα:

1. Κέντρα Ανοικτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η.)

Τα Κ.Α.Π.Η. παρέχουν υπηρεσίες για ηλικιωμένους σε τοπικό επίπεδο. Σε αυτά λειτουργούν λέσχες, ψυχαγωγικά προγράμματα και διάφορες ιατροκοινωνικές υπηρεσίες. Γίνονται δεκτά άτομα 60 ετών και άνω που είναι κάτοικοι του Δήμου στον οποίο λειτουργεί Κ.Α.Π.Η. Το προσωπικό απαρτίζεται από ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, κοινωνικούς λειτουργούς, φυσικοθεραπευτή, εργοθεραπευτή, οικογενειακή βοηθό κα. Σύμφωνα με τον Οργανισμό των Κ.Α.Π.Η. σκοπός είναι: α) η πρόληψη βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών προβλημάτων των ηλικιωμένων ώστε να παραμείνουν αυτόνομα, ισότιμα και ενεργά μέλη του κοινωνικού συνόλου, β) η διαφώτιση και συνεργασία του ευρύτερου κοινού και των ειδικών φορέων σχετικά με τα προβλήματα και τις ανάγκες των ηλικιωμένων.

2. Τα προγράμματα «Βοήθεια στο σπίτι»

Το πρόγραμμα προσφέρει ιατρική φροντίδα με επισκέψεις στα σπίτια, νοσηλευτικές υπηρεσίες και φυσικοθεραπεία, κοινωνική εργασία με άτομα, ομάδες και κοινότητα, κοινωνική εργασία με την οικογένεια. Σημαντικές επίσης παροχές για τον ηλικιωμένο είναι οι πρακτικές εξυπηρετήσεις όπως: εξόφληση λογαριασμών, ψώνια, μαγείρεμα, βασική καθαριότητα του σπιτιού. Στον Δήμο Αθηναίων λειτουργεί το πρόγραμμα «Βοήθεια στο σπίτι Plus» στο οποίο παρέχονται: Συνταγογράφηση-παράδοση φαρμάκων από φαρμακεία και φαρμακεία του ΕΟΠΥΥ, αγορά και παράδοση τροφίμων από super market και λαϊκές αγορές, μεταφορές σε νοσοκομεία - παραλαβή εξετάσεων κλπ, συνδρομή σε υγειονομικές υπηρεσίες, διεκπεραίωση διοικητικών υπηρεσιών. Οι κάτοικοι του δήμου που πληρούν τις προϋποθέσεις, μπορούν να καλούν στο τηλεφωνικό κέντρο που διαθέτει πολλαπλές γραμμές, 210-3428745 (Δευτέρα ως Παρασκευή από 09.00 ως τις 17.00), για την καταγραφή και την αξιολόγηση των αναγκών τους από ομάδα ειδικών. Κοινωνικοί λειτουργοί, νοσηλευτές και λοιπό προσωπικό διεκπεραιώνουν το συντομότερο δυνατόν τα αιτήματα για παροχή βοήθειας στο σπίτι με όλα τα μέτρα ασφάλειας που προβλέπει ο ΕΟΔΥ και η Πολιτική Προστασία.

3. Οι Λέσχες φιλίας

Οι Λέσχες Φιλίας του Δήμου Αθηναίων είναι θεσμός που εξυπηρετεί ανάγκες ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας που είναι δημότες και κάτοικοι της Αθήνας. Ιδρύθηκαν το 1985. Στόχο έχουν να προσφέρουν σε ηλικιωμένα άτομα φροντίδα και υποστήριξη, ψυχαγωγία και δημιουργική απασχόληση, κοινωνικές υπηρεσίες και προληπτική φροντίδα υγείας.

4. Πρόγραμμα Φιλία σε κάθε Ηλικία: Για την καταπολέμηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης των ηλικιωμένων

Το Ινστιτούτο «Prolepsis» υλοποιεί το νέο πρόγραμμα Φιλία σε κάθε Ηλικία για την αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης και της μοναξιάς των ηλικιωμένων σε συνεργασία με τον διεθνή οργανισμό Les Petits Frères des Pauvres (PFP). Το πρόγραμμα Φιλία σε κάθε Ηλικία περιλαμβάνει τη δημιουργία ομάδων εθελοντών σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας-γειτονιάς. Οι ομάδες εθελοντών παρέχουν υποστήριξη στους ηλικιωμένους μέσα από: Τηλεφωνική επικοινωνία ή επισκέψεις κατ’ οίκον σε εβδομαδιαία βάση, διοργάνωση συλλογικών δραστηριοτήτων, εκδηλώσεων δράσεων, κλπ. Λόγω της πανδημίας του νέου κορωνοϊού, οι επισκέψεις των εθελοντών στους ωφελούμενους καθώς και οι συλλογικές δράσεις έχουν αντικατασταθεί από τακτική τηλεφωνική επικοινωνία. Στο πλαίσιο του προγράμματος Φιλία σε κάθε Ηλικία, λειτουργεί η τηλεφωνική γραμμή φιλίας 210-6101300 για άτομα Τρίτης Ηλικίας που αισθάνονται μοναξιά. Η γραμμή λειτουργεί από Δευτέρα έως Παρασκευή, 11πμ- 5μμ, παρέχοντας επικοινωνία σε ασφαλές περιβάλλον με κατάλληλα εκπαιδευμένους συνεργάτες του προγράμματος. Το Ινστιτούτο «Prolepsis» ξεκίνησε το εν λόγω πρόγραμμα, σε συνέχεια του ερευνητικού έργου σε θέματα προληπτικής ιατρικής και των πολυετών δράσεων ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης των ατόμων τρίτης ηλικίας, με στόχο: Την καταπολέμηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης των ηλικιωμένων μέσα από την ανθρώπινη επαφή και τη δημιουργία δεσμών φιλίας, την ενίσχυση της αυτοπεποίθηση των ηλικιωμένων καθώς και την ανάδειξη των αναγκών και των προβλημάτων της Τρίτης Ηλικίας.

5. Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή SOS 1065

Σκοπός της Εθνικής Τηλεφωνικής Γραμμή SOS 1065 είναι: Η παροχή φροντίδας, προστασίας και ψυχολογικής στήριξης στους ηλικιωμένους ηλικίας άνω των 65 ετών και η προώθηση των δικαιωμάτων τους αφού οι ίδιοι δεν έχουν τη δυνατότητα ή τα μέσα να αυτοπροστατευθούν, συμβουλευτική σε ηλικιωμένους, στα παιδιά τους ή/και το συγγενικό τους περιβάλλον καθώς και συμβουλευτική σε ηλικιωμένους για νομικά ζητήματα. Η γραμμή λειτουργεί όλο το 24ωρο, 365 ημέρες το έτος. Στελεχώνεται από κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, καθώς και ειδικά εκπαιδευμένους εθελοντές

* Η Γραμμή Ζωής μέσω της υπηρεσίας «Τηλεειδοποίηση», δίνει τη δυνατότητα στους ηλικιωμένους να επικοινωνούν άμεσα με το συντονιστικό κέντρο διαχείρισης κλήσεων, αμφίδρομα και με ανοιχτή ακρόαση, πατώντας απλά ένα φορητό κόκκινο κουμπί, 24 ώρες το 24ωρο και όλες τις ημέρες του χρόνου, χωρίς να χρειάζεται να μετακινηθούν από τη θέση τους ή να επιλέξουν οποιοδήποτε αριθμό. Ουσιαστικά, ο ηλικιωμένος πατά μία φορά το κόκκινο κουμπί, το οποίο φοράει στο λαιμό ή στον καρπό του. Η βασική συσκευή, που έχει συνδεθεί με το τηλέφωνο του ηλικιωμένου ενεργοποιείται αυτόματα, δίνοντας σήμα στο κέντρο διαχείρισης κλήσεων της ΜΚΟ ΓΡΑΜΜΗ ΖΩΗΣ.

6. Κέντρα ημερήσιας φροντίδας ηλικιωμένων - Κ.Η.Φ.Η

Τα Κ.Η.Φ.Η είναι μονάδες ημερήσιας φιλοξενίας ηλικιωμένων ατόμων που δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν απόλυτα (κινητικές δυσκολίες, άνοια, κ.λπ.), των οποίων το οικογενειακό περιβάλλον που τα φροντίζει, εργάζεται ή αντιμετωπίζει σοβαρά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα ή ακόμη και προβλήματα υγείας και αδυνατεί να ανταπεξέλθει στη φροντίδα που έχει αναλάβει. Οι υπηρεσίες που παρέχονται σε αυτά είναι: Νοσηλευτική φροντίδα, σίτιση, χώροι ανάπαυσης και χαλάρωσης, ημερήσιο πρόγραμμα δραστηριοτήτων, προγράμματα δημιουργικής απασχόλησης, προγράμματα ανάπτυξης λειτουργικών και κοινωνικών δεξιοτήτων, κοινωνική στήριξη καθώς και σε κάποιες περιπτώσεις μετακίνηση των ωφελούμενων από και προς τη δομή με συνοδό.

7. Κέντρα Ημέρας για άτομα με άνοια

Τα Κέντρα Ημέρας Alzheimer, λειτουργούν ως μονάδες ημερήσιας θεραπευτικής φροντίδας ασθενών με Αλτσχάιμερ και άλλες συναφείς διαταραχές. Στόχος τους είναι η οργάνωση και η εφαρμογή ομαδικών και ατομικών θεραπευτικών προγραμμάτων, που διαμορφώνονται πάντα ανάλογα με το στάδιο της νόσου κάθε ασθενή. Μετά από κλινική εξέταση από νευρολόγο ή ψυχίατρο του κέντρου, νευροψυχολογική εκτίμηση από ψυχολόγο και αξιολόγηση κοινωνικού ιστορικού, όσοι επιθυμούν να συμμετάσχουν στα προγράμματα εντάσσονται σε ομάδες ανάλογα με τον βαθμό δυσκολιών που αντιμετωπίζουν και τις ιδιαίτερες ανάγκες τους. Στις ομάδες εφαρμόζονται θεραπευτικά προγράμματα που παράλληλα με τη φαρμακευτική αγωγή, έχουν στόχο τη νοητική ενδυνάμωση των συμμετεχόντων, και την κινητοποίηση και διατήρηση των δεξιοτήτων και των επικοινωνιακών ικανοτήτων τους για όσο το δυνατό μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Στα κέντρα ημέρας αξίζει να αναφερθεί πως δίνεται μεγάλη έμφαση στην πρόληψη, πληροφόρηση, εκπαίδευση και ψυχολογική υποστήριξη των συγγενών των ασθενών αλλά και στην ευαισθητοποίηση της κοινότητας σε θέματα σχετικά με την άνοια. Όλες οι παροχές των Κέντρων Ημέρας είναι δωρεάν και περιλαμβάνουν: Ιατρείο μνήμης, θεραπείες ενδυνάμωσης νοητικών λειτουργιών (μνήμης, προσοχής, λόγου κ.α.), ατομική και ομαδική δημιουργική απασχόληση, προγράμματα γυμναστικής και άλλες ειδικές θεραπείες (θεραπείες τέχνης, θεραπεία δια αναμνήσεων, λογοθεραπεία, εργοθεραπεία, κ.ά.).

Εν Κατακλείδι

Σε μία περίοδο που τα άτομα της τρίτης ηλικίας βιώνουν συνεχώς τον φόβο της έκθεσης στον νέο κορωνοϊό καθώς και την ανησυχία για την υγεία οικείων προσώπων, η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά που αισθάνονται επιδρούν σημαντικά τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική τους υγεία. Επιπρόσθετα, οι κοινωνικές συναναστροφές και λοιπές δραστηριότητες έχουν περιοριστεί αρκετά με απόρροια το μέγεθος του προβλήματος να είναι ιδιαίτερα μεγάλο καθώς ερευνητικά δεδομένα έχουν δείξει για την Ελλάδα συγκεκριμένα ότι το 24% περίπου των ηλικιωμένων (552.000 περίπου άτομα) ζουν μόνοι χωρίς κανένα υποστηρικτικό δίκτυο. Η πρόληψη, η σωστή ενημέρωση καθώς και η έγκυρη πληροφόρηση σχετικά με δομές και υπηρεσίες που θα μπορούσε να απευθυνθεί κανείς προκειμένου να παράσχει βοήθεια σε άτομο τρίτης ηλικίας αποτελούν σημαντικά εφόδια για την επανένταξη των ηλικιωμένων ατόμων στο κοινωνικό σύνολο. Μέσα σε αυτή τη σκληρή συνθήκη της πανδημίας λοιπόν, ας αναρωτηθεί ο καθένας από εμάς αν θα μπορούσε να φανταστεί ένα κόσμο χωρίς την Τρίτη ηλικία. Αν ναι, ας προετοιμαστεί για την δημιουργία μιας κοινωνίας με περισσότερη μοναξιά και λιγότερη ελπίδα.

Πηγές: