Γιατί κρατάμε την «Μοίρα» της καρδιάς μας στα χέρια μας!

Κατηγορία: Ψυχολογία και ιατρικήΔημοσιεύθηκε στις

«Ένα και δυο: τη μοίρα μας δεν θα την πει κανένας.
Ένα και δυο: τη μοίρα του ήλιου θα την πούμ’ εμείς.» (Ο. Ελύτης, Ήλιος ο πρώτος)

Η δεκαετία του 60 χαρακτηρίστηκε από την διάδοση της κοσμοϊστορικής ανακάλυψης της δομής του DNA από τους Watson, Crick και Franklin. Ακολούθησε ένα κύμα ανακαλύψεων σχετικά με την γενετική βάση συγκεκριμένων νόσων, που οδήγησε στην ιδέα ότι μεγάλο μέρος των ανθρώπινων παθήσεων καθορίζεται από την κληρονομικότητα. Την ίδια περίοδο και αργότερα διαδόθηκαν και οι θεωρίες για την επίδραση του περιβάλλοντος στην υγεία με πληθώρα επιστημονικών αποδείξεων, όπως για παράδειγμα την ανάδειξη του ρόλου του καπνίσματος αλλά και της Μεσογειακής διατροφής. Καμία από τις δύο θεωρίες όμως δεν μπόρεσε να καλύψει την πολυπλοκότητα των αιτιών των ανθρώπινων νόσων.

Ας εξετάσουμε λόγου χάριν τους 5 κλασσικούς παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη στεφανιαίας νόσου: υπέρταση - δυσλιπιδαιμία - σακχαρώδης διαβήτης - κάπνισμα - οικογενειακό ιστορικό εμφράγματος: μπορούμε να βρούμε ανθρώπους με πολλαπλούς παράγοντες κινδύνου χωρίς στεφανιαία νόσο σε πρώιμη ηλικία αλλά και νεαρούς εμφραγματίες που έχουν ελάχιστους παράγοντες κινδύνου. Σαφώς μένει να γίνει πολλή δουλειά για την ανακάλυψη όλων των γονιδίων που αυξάνουν τον κίνδυνο, πάλι όμως υπάρχει ένα κενό στην εξήγησή μας. Αυτό το κενό φιλοδοξεί να καλύψει η επανάσταση της επιγενετικής!

Τα γονίδια και οι επιγενετικές πληροφορίες

Η επιγενετική είναι η επιστήμη που ανέδειξε πως η ποσότητα των προϊόντων των γονιδίων εξαρτάται από έναν πολύπλοκο μηχανισμό που χειρίζεται το ποιά γονίδια και για πόσο χρόνο θα είναι «ανοιχτά». Αυτός ο μηχανισμός απαρτίζεται από αριστοτεχνικά οργανωμένες πρωτεϊνες (π.χ. ιστόνες) και διαβάζει χημικά μόρια-σήματα πάνω στο DNA (π.χ. ομάδες μεθυλίου), τα οποία λέγονται επιγενετικές τροποποιήσεις. Κάθε άνθρωπος φέρει πάνω στο γενετικό υλικό του τις επιγενετικές πληροφορίες, οι οποίες «λένε» στο κύτταρο λεπτομέρειες για το πως το κάθε γονίδιο θα πρέπει να λειτουργεί. Έτσι ένας μπορεί να φέρει πληθώρα προστατευτικών γονιδίων που είναι «απενεργοποιημένα» και άλλων καταστρεπτικών γονιδίων που είναι συνεχώς ενεργά. Το εντυπωσιακό όμως είναι ότι αυτές οι πληροφορίες: α) επηρεάζονται από το περιβάλλον, β) μπορεί να είναι μόνιμες ή αναστρέψιμες, γ) σε μεγάλο βαθμό κληρονομούνται. Βρήκαμε λοιπόν την «πόρτα» μέσα από την οποία το περιβάλλον μπαίνει μέσα στα κύτταρά μας!

Τι αλλάζει τα επιγενετικά σήματα

Ολοένα συσσωρευόμενες ενδείξεις και αποδείξεις από πληθυσμιακές γενετικές μελέτες και ζωικά πειράματα υποδεικνύουν ότι μεν ένα μέρος των επιγενετικών τροποιήσεων είναι μόνιμο αλλά πιο συχνά αυτές δύνανται να τροποποιηθούν από το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής. Συγκεκριμένα η συστηματική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή, η αποφυγή του καπνίσματος και των τοξικών ουσιών και η αποφυγή του stress δρουν εν μέρει ενεργοποιώντας ωφέλιμα γονίδια και μειώνοντας την έκφραση βλαπτικών γονιδίων ή η απουσία των παραπάνω προκαλεί το ανάποδο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σχέση της διατροφής της εγκύου μητέρας με την υγεία του παιδιού της: η έλλειψη πρωτεϊνών και θερμίδων αλλά και η λιπαρή - πλούσια σε υδατάνθρακες διατροφή κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης και του θηλασμού, προκαλούν μη αναστρέψιμες επιγενετικές μεταβολές στο παιδί που ενεργοποιούν ορεξιογόνα και βλαπτικά μεταβολικά γονίδια προδιαθέτοντας σε παχυσαρκία στην ενήλικο ζωή. Παρόμοια στους ενήλικες η διατροφή Δυτικού τύπου επηρεάζει τα κύτταρα του ανοσοποιητικού κατά την παραγωγή τους, ώστε αυτά γίνονται «επιθετικά» επιταχύνοντας την αγγειακή φλεγμονή που οδηγεί στην ανάπτυξη των αθηρωματικών πλακών και το έμφραγμα. Αντιθέτως η κατανάλωση λαχανικών όπως π.χ. το μπρόκολο, βολβών όπως το σκόρδο ή μπαχαρικών έχει ευεργετικές ιδιότητες καθότι αυξάνει την έκφραση αντιφλεγμονοδών γονιδίων.

Οι επιγενετικές πληροφορίες έχουν ακόμα πολύ σημαντικό ρόλο στην βιολογία του εγκεφάλου, την διάθεση και τις ψυχικές νόσους. Μηχανισμοί ψυχικής νόσησης όπως η μετατραυματική διαταραχή άγχους και η έκθεση σε ψυχοτρόπες ουσίες βλάπτουν το επιγενετικό προφίλ για μεγάλα χρονικά διαστήματα και ίσως με κληρονομικό τρόπο. Φαίνεται ότι η αιτιοπαθογένεια των αγχωδών διαταραχών εμπεριέχει ένα στοιχείο κληρονομικότητας που ενσωματώνει αρνητικές εμπειρίες των γονέων!

Το πρόβλημα είναι ότι η έκθεση σε επαναλαμβανόμενα βλαπτικά ερεθίσματα έχουν δυσανάλογα έντονη επίδραση στους μηχανισμούς έκφρασης του DNA. Η ανάμνηση της κακής περιβαλλοντικής έκθεσης «τυπώνεται» στο DNA για μεγάλο χρονικό διάστημα και απαιτείται συστηματική και έντονη προσπάθεια για να αναστραφεί σταδιακά. Ίσως ισχύει κι εδώ ότι το κακό γίνεται εύκολα αλλά το καλό πολύ δύσκολα. Μάλιστα, αυτός ο τύπος κληρονομικότητας, των μη γενετικών πληροφοριών, ευθύνεται σε κάποιες περιπτώσεις και για σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε αδέρφια γιατί οι επιγενετικές πληροφορίες «μοιράζονται» εν μέρει τυχαία!

Όπως μάθαμε από τον Craig Venter, μπορούμε να αντικαταστήσουμε τα γονίδιά μας! Όμως, υπάρχει πιο σημαντικό μήνυμα απ ότι τα γονίδιά μας δεν είναι η Μοίρα μας; Η Ζωή μας γίνεται Μοίρα μας. Κατ’ επέκταση, ο τρόπος σκέψης μας.

Πρακτικές συμβουλές:

1. Τακτικές μικρές αλλαγές στον τρόπο ζωής μας κάθε φορά που αυτές είναι εφικτές κάνουν δυνατή την πραγματοποίηση δύσκολων στόχων

2. Η πρότυπη Μεσογειακή διατροφή στην σωστή ποσότητα είναι ασπίδα έναντι πολλών νόσων

3. Φροντίζουμε να καταναλώνουμε φρέσκιες, αγνές τροφές που μαγειρεύονται επί τόπου με υγειινό τρόπο

4. Το κάπνισμα είναι η πιο επιβλαβής συνήθεια και η διακοπή του χαρίζει δύναμη και υγεία

5. Ασκούμαστε αεροβικά σε επαρκή ένταση και διάρκεια τουλάχιστον 2-3 φορές εβδομαδιαίως σε μόνιμη βάση

6. Επιδιώκουμε να ζούμε σε καθαρό περιβάλλον

7. Φροντίζουμε την ορθολογική οργάνωση της ζωής και της σκέψης μας σε ένα υγιές κοινωνικό περιβάλλον για να έχουμε καλή διάθεση

Νίκος Ανουσάκης-Βλαχοχρήστου
Στρατιωτικός Ιατρός, Ειδ/νος Καρδιολόγος, Ν.Ν.Α.
Διδακτορικός ερευνητής, Ιατρική σχολή Ε.Κ.Π.Α. & Ι.ΙΒ.Ε.Α.Α.

 

Πηγές:

  • Garaycoechea JI, Crossan GP, Langevin F, Mulderrig L, Louzada S, Yang F, et al. Alcohol and endogenous aldehydes damage chromosomes and mutate stem cells. Nature. 2018 Jan;553(7687):171–7.
  • Fiorito G, Polidoro S, Dugué P-A, Kivimaki M, Ponzi E, Matullo G, et al. Social adversity and epigenetic aging: a multi-cohort study on socioeconomic differences in peripheral blood DNA methylation. Scientific Reports. 2017 Nov 24;7(1):16266.
  • Laker RC, Garde C, Camera DM, Smiles WJ, Zierath JR, Hawley JA, et al. Transcriptomic and epigenetic responses to short-term nutrient-exercise stress in humans. Scientific Reports. 2017 Nov 9;7(1):15134.
  • Block T, El-Osta A. Epigenetic programming, early life nutrition and the risk of metabolic disease. Atherosclerosis. 2017 Nov 1;266:31–40.
  • Barrès R, Zierath JR. The role of diet and exercise in the transgenerational epigenetic landscape of T2DM. Nature Reviews Endocrinology. 2016 Aug;12(8):441–51.
  • Fitó M, Konstantinidou V. Nutritional Genomics and the Mediterranean Diet’s Effects on Human Cardiovascular Health. Nutrients [Internet]. 2016 Apr 13;8(4). Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4848687/
  • Ross SA. Epigenetics of Mediterranean Diet: Altering Disease Risk. In: Mediterranean Diet [Internet]. Humana Press, Cham; 2016 [cited 2018 Feb 12]. p. 203–16. (Nutrition and Health). Available from: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-27969-5_15
  • van Kampen E, Jaminon A, van Berkel TJC, Van Eck M. Diet-induced (epigenetic) changes in bone marrow augment atherosclerosis. J Leukoc Biol. 2014 Nov;96(5):833–41.
  • Byrne MM, Murphy RT, Ryan AW. Epigenetic modulation in the treatment of atherosclerotic disease. Front Genet [Internet]. 2014 Oct 28;5. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4211541/
  • Dominguez-Salas P, Moore SE, Baker MS, Bergen AW, Cox SE, Dyer RA, et al. Maternal nutrition at conception modulates DNA methylation of human metastable epialleles. Nature Communications. 2014 Apr 29;5:3746.
  • Bohacek J, Mansuy IM. Epigenetic Inheritance of Disease and Disease Risk. Neuropsychopharmacology. 2013 Jan;38(1):220–36.
  • Feil R, Fraga MF. Epigenetics and the environment: emerging patterns and implications. Nature Reviews Genetics. 2012 Feb;13(2):97–109.
  • Lillycrop KA, Burdge GC. Epigenetic changes in early life and future risk of obesity. International Journal of Obesity. 2011 Jan;35(1):72–83.
  • Wierda RJ, Geutskens SB, Jukema JW, Quax PH, van den Elsen PJ. Epigenetics in atherosclerosis and inflammation. J Cell Mol Med. 2010 Jun;14(6a):1225–40.