Ο "Νταής", ο "Μπούλης" και το "Bullying"

Αφορμή για την προσέγγιση του ζητήματος του bullying ή στα ελληνικά του σχολικού εκφοβισμού αποτέλεσε ένα ευρέως διαδεδομένο εσχάτως βίντεο. Είναι το βίντεο που συνοδεύει το παρόν άρθρο. Για όσους δεν το έχουν δει, απεικονίζεται ένας νεαρός μαθητής να ξεσπάει στη μητέρα του, η οποία τον βιντεοσκοπεί, διότι γίνεται θύμα εκφοβισμού και τραμπουκισμού λόγω των εξωτερικών του χαρακτηριστικών. Τον χλευάζουν λόγω της μύτης του, τον κοροϊδεύουν λέγοντάς τον άσχημο ενώ επίσης τον έλουσαν με γάλα και του πέταξαν ζαμπόν. Το ίδιο το παιδί αναρωτιέται γιατί να γίνονται όλα αυτά και κάποιοι να θέλουν να μετατρέπονται σε κακούς λόγω της διαφορετικότητας κάποιων ατόμων, για την οποία δεν έχουν ευθύνη. Η αντίδραση παγκοσμίως ήταν άμεση, με αποτέλεσμα, εκτός της ταχύτατης διασποράς του στον πλανήτη, να κινητοποιηθούν και δημόσια πρόσωπα ή celebrities, προκειμένου να τον στηρίξουν με κάθε τρόπο. Ωστόσο, από πολλούς άλλους έχει διαδοθεί πως ο ίδιος έχει πρώτα υπάρξει θύτης και εκφραστής εκφοβισμού, προτού να γίνει θύμα και αποδέκτης του. Πέρα από όλες αυτές τις αναλύσεις, το περιστατικό αυτό (αλλά και πολλά άλλα σαφώς) δίνει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να αγγιχθεί το φλέγον ζήτημα του σχολικού εκφοβισμού.

Τι σημαίνει, πώς εκφράζεται και τί συμβολίζει ο εκφοβισμός;

Αρχικά, πρέπει να οριστεί η έννοια με ευρύτερους όρους. Σύμφωνα, λοιπόν, με την επίσημη ορολογία, το bullying αφορά στην συναισθηματική, ψυχολογική ή/και σωματική επίθεση και κακοποίηση προς άτομα ασθενέστερα ή ομάδες μειονοτικές. Η ιδιαιτερότητα του φαινομένου αυτού έγκειται στο γεγονός πως δεν παρατηρείται μεμονωμένα σε κάποιες συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες και επεκτείνεται σε όλες τις ηλικίες! Μπορεί να προκύψει στο χώρο εργασίας, σε αθλητικές ομάδες, μεταξύ κοινωνικών ομάδων (συνήθως η μια έχει πλειοψηφική δύναμη και η άλλη μειονοτική ισχύ), στον στρατό, ακόμη και εντός της οικογένειας. Ο σεξουαλικός προσανατολισμός, οι θρησκευτικές και πολιτικές πεποιθήσεις αλλά και η καταγωγή και οι πολιτισμικές καταβολές συνήθως αποτελούν τα πεδία αφορμών για εκδήλωση εκφοβισμού. Σε άλλες, μάλιστα περιπτώσεις, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι άνθρωποι με σωματικές αναπηρίες ή νοητική υστέρηση πέφτουν συχνά θύματα επανειλημμένου bullying και οδηγούνται σε κακοποίηση και απομόνωση. Επομένως, γίνεται κατανοητό πως η επιλογή του θύματος σχετίζεται με την κοινωνική του αναπαράσταση ως «αδύναμου», με αποτέλεσμα η επίθεση προς αυτό το άτομο να προγραμματίζεται και να επαναλαμβάνεται με σκοπό αφενός την επιβεβαίωση της ισχύος του θύτη άρα και της εξουσίας που νιώθει πως κατέχει, αφετέρου την επιβεβαίωση της αδυναμίας του θύματος.

Ο σχολικός εκφοβισμός ως ένα φαινόμενο ταχέως αναπτυσσόμενο με σκληρές συνέπειες

Ο σχολικός εκφοβισμός σχετίζεται με την έκφραση όλων των αναφερθέντων στοιχείων εντός και πέριξ (με την ευρύτερη έννοια του όρου) του σχολείου. Συνήθως, ένας «νταής» (ο όρος σχετίζεται με ρόλο κι όχι με φύλο!) και η παρέα του, οι οποίοι φέρονται ως ισχυροί, εντοπίζουν μαθητές είτε του ίδιου είτε του άλλου φύλου και επιδίδονται είτε σε λεκτικές απειλές είτε σε προσβολές είτε σε σωματική επίθεση και κακοποίηση. Πολλές φορές, με την εξέλιξη της τεχνολογίας, η επίθεση επεκτείνεται και μέσα από ηλεκτρονικά μέσα και χρήση ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης! Ο στόχος είναι να προκληθεί στο θύμα πόνος και αναστάτωση ενώ οι περισσότεροι θύτες μαθητές, αναφέρουν πως το κάνουν για πλάκα! Κι όμως, αποτελεί ένα γεγονός που μόνο πλάκα δεν έχει, διότι τα παιδιά που γίνονται αποδέκτες αντιμετωπίζουν πέρα από τη χλεύη και εσωτερικά ζητήματα. Αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα, καταπίεση, άγχος, απογοήτευση, αυτομομφή είναι μερικές από τις εσωτερικές διεργασίες των παιδιών που γίνονται θύματα εκφοβισμού. Κάποια από τα αποτελέσματα αυτών των διεργασιών σχετίζονται με ελλειμματική προσοχή, οριακές συμπεριφορές, ακόμα και κατάθλιψη. Σε ακραίες περιπτώσεις, οι οποίες αυξάνονται δυστυχώς, τα παιδιά καταφεύγουν σε ενέργειες βλαπτικές προς τον εαυτό τους, καταλήγοντας με κάποιες από αυτές σε αυτοκτονία. Καταληκτικά, βασικές αντιδράσεις θυμάτων εκφοβισμού είναι η ντροπή, καθώς νιώθουν ότι όλοι γελάνε μαζί τους, ο φόβος για την επαναληπτικότητα και την μεγιστοποίηση της βίας πάνω τους και οι ενοχές διότι νιώθουν ότι φταίνε για αυτή την κατάσταση.

Παράλληλα, παρατηρείται ραγδαία αύξηση του φαινομένου παγκοσμίως. Στις Η.Π.Α. περίπου το 30% των μαθητών 6-12 ετών πέφτουν θύμα εκφοβισμού, περίπου το 70% έχει γίνει αυτόπτης μάρτυρας περιστατικού και από τα θύματα bullying μόνο ένα ποσοστό 20%-30% το αναφέρει και καταφεύγει σε ειδικό. Η χώρα μας κατατάσσεται ανάμεσα στις 4 πρώτες χώρες της Ευρώπης με τα περισσότερα κρούσματα σχολικού εκφοβισμού. Ο εκφοβισμός λαμβάνει τεράστιες διαστάσεις και η ανάγκη παρεμβάσεων κρίνεται εξαιρετικά απαραίτητη. Οι καθηγητές ως άμεσοι συμμέτοχοι στο πλαίσιο του σχολείου οφείλουν να μαθαίνουν, να ευαισθητοποιούνται, να παρατηρούν και να μιλάνε στους μαθητές τους για αυτό το φαινόμενο. Επίσης, ομαδικές δράσεις και δραστηριότητες μπορούν να βοηθήσουν προς μια κατεύθυνση εκτόνωσης του φαινομένου. Οι γονείς από την άλλη, έχουν χρέος να στέκονται προσεκτικοί και υποστηρικτικοί δίπλα στα παιδιά τους και να τους παρέχουν πλαίσιο ασφάλειας και προστασίας απέναντι σε τέτοιες περιπτώσεις. Ακόμη, φορείς και ειδικοί ψυχικής υγείας μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο με παρεμβάσεις πρόληψης στα σχολεία αλλά και αντιμετώπισης μέσα από τηλεφωνικές γραμμές ή και κατ’ ιδίαν συναντήσεις με παιδιά (είτε θύτες είτε θύματα). Το σημαντικό είναι να γνωρίζουμε όλοι πως το bullying δεν είναι πρόβλημα ούτε του θύματος ούτε του θύτη αλλά όλων μας κι επειδή η Παιδεία και η Εκπαίδευση συνιστούν τη βάση για κάθε αναπτυσσόμενη προσωπικότητα, η ευαισθητοποίηση όλων μας αποτελεί ευθύνη και όχι επιλογή. Τέλος, η 6η Μαρτίου έχει καθιερωθεί ως Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας.

Αλέξανδρος Μοροχλιάδης, Ψυχολόγος